![\"Basterretxea-Aiestaran\"](\"https:\/\/blogak.argia.eus\/ignazio-aiestaran\/wp-content\/uploads\/sites\/25\/2016\/02\/Basterretxea-Aiestaran.jpg\")
<\/a><\/p>\n<\/p>\n
Pasarte batek kolpatu ninduen Hitzak eta giltzak<\/em> liburuan. Han zorroztasun osoz I\u00f1igo Aranbarrik hurrengoa idatzi zuen \u201cOlerkariak eta poetak\u201d atalean:<\/p>\n <\/p>\n \u201cAsmatu ezinezko ekuazioa zait zergatik deitzen zaien batzuei olerkari<\/em> eta besteei poeta<\/em>. Olerkariak, ez dakit, diot, badu poetak ez duen plus serioago bat, gertuago dago poeta trajedunetik zarpailetik baino. Poeta, nola esan, olerkari modernoa da, ofizialtasunaren hori du ments. Inoiz, beldurgarria gerta daiteke, hain da zera\u2026<\/p>\n \u2013 Poeta arruinatuaren tximak dauzkazu \u2013 esaten dio andreak senarrari soilgunearen azpian ilea luzeegi, narrasegi hazi zaiolarik.<\/p>\n Horregatik, Orixe olerkari<\/em> izango da beti. Lizardi eta Lauaxeta, ostera, olerkari diren arren, heriotza goiztiarrak eta modernitate nahiak egiten ditu poeta<\/em>\u201d.<\/p>\n <\/p>\n Olerkari eta poetaren arteko ezberdintasuna eta parekotasuna hausnartzen, galdezka hasi nintzen ea nondik zetorren \u2013edota nola sortu zen\u2013 \u2018olerkia\u2019 (edo \u2018olertia\u2019) hitza. Josu Goikoetxea eta Xabier Mendiguren etorri zitzaizkidan nire laguntzan, prestu eta zabalak (komunitate euskalduna beti eskuzabala izaten da; euskal komunitatea uste baino emankorragoa eta bihotz-zabalagoa izaten da beti: ikas dezagun denon artean!). Josuk hurrengo aztarrenaren gainean jarri ninduen: \u201cnola oleskari<\/em> ere esaten den, oles<\/em> hitzetik sortutako neologismoa ez ote den\u201d. Geroago Xabierrek bide honetatik ere: \u201coles<\/em> kantua da; hortik sortu zuen hitz familia Sabinok: olertia<\/em> (poesiaren artea), olerki<\/em> (poema), olerkari<\/em>…\u201d.<\/p>\n <\/p>\n Ildo honetatik garbi daukagu, literatura adierazteko asmoz elertia<\/em> eletik etorri zen bezala, olertia<\/em> olesetik sortu zela, poesia adieraz dezagun. Euskal kulturaren historian bertze izen batzuk erabili ditugu esparru honetan: koblak asmatzen dituena koblakari edo koblaria da, bertsoak sortzen eta adierazten dituena bertsolaria, eta kantak sortzen eta abesten dituena kantaria. Usadio honi jarraiki, nolabait, ulertzen da zergatik zen aukeratua olerkari<\/em> hitza. Egia erran, arlo semantiko-pragmatiko berean aurkitzen ditugu musika, erritmoa, metroa eta hitza, ikuspegi honetatik.<\/p>\n <\/p>\n Orain beste urrats bat ibilbide honetan: nola esaten da olertia<\/em> bertze hizkuntzatan? Ingelesez poetry<\/em> daukagu, frantsesez po\u00e9sie<\/em>, portugesez eta katalanez poesia<\/em>, galegoz eta gaztelaniaz poes\u00eda<\/em>, alemanez Poesie<\/em> eta Dichtung<\/em> (Friedrich Schlegelek erabiltzen zituen moduan, biok bereizi gabe, kasu). Orokorrean eta arrunki onartzen da poesia poi\u00easis<\/em> berba grekotik datorrela, baina azaltzeko modua ez da batere garbia. Hona hemen adibide bat, Fundeu erakundearen ekarpena<\/a>:<\/p>\n <\/p>\n \u201cComo todas las artes, la poes\u00eda es tan dif\u00edcil de definir como los sentimientos que evoca, por lo que las siete acepciones que propone el Diccionario de la Academia<\/em> parecen insuficientes para dar una noci\u00f3n clara. \u00abPoes\u00eda eres t\u00fa\u00bb, escrib\u00eda Gustavo Adolfo B\u00e9cquer, en una tentativa m\u00e1s subjetiva de explicarla y, por tanto, m\u00e1s po\u00e9tica.<\/p>\n Contribuyen a esta confusi\u00f3n las mutaciones que ha sufrido a lo largo de la historia el propio concepto de creaci\u00f3n po\u00e9tica, como podemos observar desde los tiempos de la palabra griega poiesis<\/em>, derivada de un t\u00e9rmino tan gen\u00e9rico como poiein<\/em> \u2018hacer\u2019.<\/p>\n En efecto, para Arist\u00f3teles, toda creaci\u00f3n intelectual era poiesis<\/em>, por oposici\u00f3n a praksis<\/em>, que era la acci\u00f3n. Para Her\u00f3doto, era el arte de componer obras po\u00e9ticas, y Plat\u00f3n dec\u00eda que las dos artes po\u00e9ticas eran la tragedia y la comedia.<\/p>\n En la civilizaci\u00f3n griega, la poiesis<\/em> se expresaba en poiema<\/em> \u2018poemas\u2019, que pod\u00edan ser epos<\/em> \u2018\u00e9picos\u2019 o melos<\/em> \u2018l\u00edricos\u2019. De estas palabras griegas se derivaron otras latinas, tales como poesis<\/em> \u2018poes\u00eda\u2019, poeta<\/em> \u2018poeta\u2019, poetria<\/em> \u2018poetisa\u2019, po\u00e9tica<\/em> o poetic\u00e9s<\/em> \u2018obra po\u00e9tica\u2019.<\/p>\n En franc\u00e9s, po\u00e8te<\/em> se registraba ya en 1155. En espa\u00f1ol, el primer gran poema \u00e9pico es el Cantar de Mio Cid<\/em>, pero la palabra poes\u00eda no aparece documentada hasta el siglo XIII, cuando fue usada en el libro an\u00f3nimo Los siete sabios de Roma<\/em>.\u201d<\/p>\n <\/p>\n Hurbilago dago Larousse entziklopedian aurkitzen dugun sarbidea. Bi paragrafo ditugu han \u201cQu\u2019est-ce que la po\u00e9sie?\u201d sarreraren<\/a> barruan. Lehenengo paragrafoa nahiko hurbil dugu; bigarrena, aldiz, ez da probetxu handikoa, anabasa historiko batetik gehiegi zertzen ez duelako:<\/p>\n <\/p>\n \u201cL\u2019\u00e9tymologie du mot \u00abpo\u00e9sie\u00bb est d\u00e9j\u00e0 une interpr\u00e9tation du fait po\u00e9tique: poi\u00easis<\/em> pour les Grecs signifie \u00abcr\u00e9ation\u00bb, du verbe poiein<\/em> (\u00abfaire\u00bb, \u00abcr\u00e9er\u00bb). Le po\u00e8te, qui s’est appel\u00e9 d’abord l\u2019\u00aba\u00e8de\u00bb, le chanteur, est consid\u00e9r\u00e9 comme le cr\u00e9ateur, l\u2019artiste par excellence, car il invente en m\u00eame temps le langage, avec ses figures et son rythme, et l’objet du langage, que doit conserver l\u2019architecture du po\u00e8me.<\/p>\n Pour Platon, l\u2019\u00e9tat po\u00e9tique est rattach\u00e9 \u00e0 l\u2019enthousiasme<\/em>, \u00e0 la possession divine. De m\u00eame, dans l\u2019univers de la Bible, le po\u00e8te est le proph\u00e8te, la bouche de Yahv\u00e9. Et pour les philosophes de l\u2019Inde, la po\u00e9sie, dans ses formes sup\u00e9rieures, rejoint la contemplation du sage. \u00c0 l\u2019inverse, pour Aristote, la po\u00e9sie, quel que soit son objet, h\u00e9ro\u00efque et satirique, et sa forme, dramatique, lyrique ou \u00e9pique, appartient aux arts d\u2019imitation.\u201d<\/p>\n <\/p>\n Bestalde, hurrengo azalpena aurkitzen dugu Euskaltzaindiaren Literatura Terminoen Hiztegian, \u201cPoesia\u201d izeneko atala<\/a> begiratzen badugu:<\/p>\n <\/p>\n \u201cPoesia terminoa poiesis<\/em> hitz grekotik dator, eta sorkuntza, asmakizuna eta fikzioa zuen esanahia; ondorioz, obra literario oro poesiatzat jo zitekeen. Literatur teoriaren iturriei begiratzen bazaie, berriz, poesia ez zen luzaroan generoetan sartu, izendatze orokorra baitzen, dramatikoa eta narratiboa biak poetikoak baitira, erran nahi baita, etimologiak dioen bezala, sorkuntza lanak. Halarik ere, garaiez garai, poesia, eta bereziki lirika, hirugarren genero berezi gisa agertu eta finkatu da erromantizismoaz geroztik.<\/p>\n Hain zuzen ere erromantizismoaren eraginez, poesiaren izaera definitzeko saioek beti gogoan izan dute poesia gizakiaren historian dagoela errotuta, gizakiarekin batera sortzen baita, emozioak azaldu eta mintzatzeko gai denetik. Poesiaren definizioa egiten saiatu diren adituek alderdi hori azpimarratu izan dute: Questions de po\u00e9tique<\/em>-n R. Jakobsonek dio olertia definitzeko ez-olertiarekin erkatu behar dela, eta, halaber, ez dela erraza olertia ez dena adieraztea, izan ere, olertia lilura eta magiarako bigarren ahalmen bat da, eta haren muturrean hizkuntz komunitate batek erarik ohizkoena duen hitz laua dago. F. Garc\u00eda Lorcak berak ere esan zuen olerkari batek ere ez dakiela zer den olertia.\u201d<\/p>\n <\/p>\n Jakobsonen ikuspuntu aipatua eduki interesgarria den arren, azalpenak ez digu olertiaren izaera zedarritzen. Euskaltzaindian karrikaratutako sarrerak gehiago gogoraraziz, Platon eta Aristotelesen teoria poetiko klasikoa argitzen da, eta bukaeran sorkuntza, irudimen eta formaren arteko lotura aipatzen da, St\u00e9phane Mallarm\u00e9 olerkaria dela bide, baina olertiaren zerizanera heldu gabe:<\/p>\n <\/p>\n \u201cOlertia definitzeko ahaleginaren barruan zenbait ikuspuntu atzeman daitezke. Munduari buruz ideiak finkatzeko kezkak olertia \u201centusiasmotzat\u201d hartzera eraman zuen Platon. Inspirazioa poesiaren kontzeptuari lotu-lotua da: Platonen poetikan, erran daiteke egilearen kontzientziatik hara jarria dela poemaren iturria. Jainkoek, Musek ala indar ezkutuek eman inspirazioaren emaitzetarik sortzen da poema literatur tradizioarentzat; sineste horrek anitz itxura hartu du denboran zehar, eta XX. mendean oso eztabaidatua izana da. Aristotelesentzat, olertia \u201cnaturaren imitazio ederra\u201d bazen ere, Juan Ram\u00f3n Jim\u00e9nezek, bizitzaren zati luze bat bere olertia definitzen saiatu eta gero, olertia \u201clandutako instintua\u201d zela adierazi zuen eta bere kide A. Machadorentzat \u201cespirituaren taupada sakona\u201d (\u201chonda palpitaci\u00f3n del esp\u00edritu\u201d).<\/p>\n Poesia edo Olertiaren definizioak zailtasunak eragiten ditu: batik bat sorkuntza da, eta irudimenak berebiziko garrantzia du. Olertiaren eremua mundu osoak eta giza irudimenak asma ditzakeen mundu guztiek osatzen dute. Olertia ez da zientzia, artea baizik, eta artea forma da, ez besterik. St. Mallarm\u00e9 olerti adituaren iritziz, bertsoak ez dira ideiez egiten, hitzez baino. Olertiak bere mintzaira propioa du, gainerako herritarrena bera izan arren. Bereizgarri nagusia besteek bezala idazten ez duen sortzailearen irudi indibidualizatua da, hura irudimenaren arabera konparaketaz, antitesiaz, alegoriaz, pertsonifikazioaz, metaforaz, metonimiaz, hiperboleaz eta beste figura erretoriko batzuez baliatzen da. Gainera, mintzaira poetikoak zehatza eta laburra izan behar du, zenbait gramatika elementu kenduz, hala nola, juntagailuak. Ideia poetikoak sarritan ez dira prozesu logiko bati jarraituz aurkezten, prosan gertatzen den legez, eta hiperbatonaren erabilerarako eta komunztaduraren arauak hausten dituzten lizentzia poetiko batzuk hartzeko askatasun handiagoa dago.\u201d<\/p>\n <\/p>\n Mallarm\u00e9 albora utzi eta gero, bi iturburu nahasten dira testu honetan, Antzinako Greziarena eta Modernitate erromantikoarena: alde batetik, sorkuntza eta asmakizuna, eta bertzetik, fikzioa eta irudimena. Egia da olertiak bere mintzaira propioa duela, baina ez digute zergatirik erdiesten. Emozioak eta entusiasmoa gogora ekartzean, subjektu erromantikoaren aztarnak susmatzen ditugu. Beraz, oraindik jakin gabe darraigu zergatik erabili behar poesia<\/em> hitza, poi\u00easis<\/em> terminoarekiko loturarik konprenitzen ez dugun heinean. Zer da poesia azken buruan poi\u00easis<\/em> baldin bada? Nortzuk dira poi\u00eatai<\/em> eta non datza sortzaile hauen enigma? Gauza bat ahaztu zaigu poesiaz eta olertiaz mintzatzean: poi\u00eat\u00eas<\/em> baten poie\u00een<\/em> hura zer den.<\/p>\n <\/p>\n P\u00f3lis<\/em> baten isonomian zentzua du poi\u00easis<\/em> hark, komunitate huts baten barruan \u2013 honetaz jardun dut aurreko sarreran<\/a>, Joseba Sarrionandiaren Lapur banden etika ala politika<\/em> liburua irakurri ondoren, Herodotoren pasadizo bat kontuan izanik. Orduan poie\u00een<\/em> ez da gauza bat produzitzea edo ekoiztea (Platon eta Aristotelesen jarraitzaile askok proposatu duten irakurketa sotil honetan geratu dira aztertzaile anitz), baizik eta gauza esanez sortzea edota gauzaren sortzea esatea (hala edo hala, bi ataza hauek batera). Horretarako musika, dantza, erritmoa, metroa eta hitza erabili zituzten antzinako p\u00f3lis<\/em> hartan, ahotik ahora, idatzitako hitza jaio baino lehen. Honela, \u00e9pos-m\u00e9los-tragoid\u00eda<\/em> segidan n\u00f3mos-p\u00f3lis<\/em> proiektua l\u00f3gos<\/em> baten bidez azalerazten zen. Hortaz, l\u00e9gein<\/em> edo esatea baizik ez zuen poi\u00eat\u00eas<\/em> batek egiten, eta ongi egiten zuen: hori zen jatorrizko zentzua, poi\u00eat\u00eas<\/em> baten poie\u00een<\/em> aditza entzutean. Berak egiten zuena ez zen gaur ulertzen dugun literatura, ezta egungo idazlana edo testua ere, baizik eta zerbait poietikoago eta poetikoago.<\/p>\n <\/p>\n Jakina, p\u00f3lis<\/em> hura ez da gure espazioa eta l\u00f3gos<\/em> hura ez da gure hizkuntza. Hala ere, noizbehinka entzun daiteke hitz poetikoa, Ren\u00e9 Char, Paul Celan, Ingeborg Bachmann eta Adrienne Rich bezalako sortzaileen ahotsak entzuten eta leitzen ditugunean. Beste kasu batzuetan gitarra eta musikari baten ahotsaren bidez iris daiteke, Woody Guthrie sortzaile eta abeslariak 1944an konposaturiko \u201cThis land is your land\u201d kanta<\/a> entzutean:<\/p>\n <\/p>\n \u201cThere was a big high wall there that tried to stop me.<\/p>\n The sign was painted, said \u2018Private Property\u2019.<\/p>\n But on the backside, it didn\u2019t say nothing.<\/p>\n This land was made for you and me.\u201d<\/p>\n <\/p>\n Eskualde honetan, jabegorik ez, funtsezkoa ez da garbizalekeria formala, esanguratsuena ez da ideiak bertsotan jartzea, ezta tropoak lerrokatzea ere. Espazio honetan denbora ez zaio historiari jarraitzen, tarte honetan historiak ez du deusik kontatzen, historia isildu egiten da, dena esateko, 1977an Amaia Lasak poema<\/a> batean adierazi zuen eran, bizitzak ausardia galtzen ez duelako:<\/p>\n <\/p>\n \u201cOraindik lanbro artean.<\/p>\n <\/p>\n Besterik ez bazen ere<\/p>\n ausardiaz betetako bizitza<\/p>\n egitera<\/p>\n abiatu nintzen.<\/p>\n <\/p>\n Denborak historia egin zuen.<\/p>\n <\/p>\n Lanbroa ez zen ez gehitu<\/p>\n ez gutxitu<\/p>\n izpi bat mugitu baizik.<\/p>\n <\/p>\n Denbora ez zitzaion historiari<\/p>\n jarraitu,<\/p>\n historiak<\/p>\n ez zuen ezer kontatu,<\/p>\n historia<\/p>\n isildu egin zen.<\/p>\n <\/p>\n Lanbro artean sartu naiz<\/p>\n denborak ari du historia<\/p>\n historia<\/p>\n hitz egiten hasi da.<\/p>\n <\/p>\n Bizitzak<\/p>\n ez du ausardiarik galdu.\u201d<\/p>\n <\/p>\n Eta hauxe da enigma osoa.<\/p>\n <\/p>\n