{"id":2559,"date":"2023-09-18T10:32:14","date_gmt":"2023-09-18T09:32:14","guid":{"rendered":"https:\/\/blogak.argia.eus\/lazzaretto\/?p=2559"},"modified":"2023-09-18T11:02:16","modified_gmt":"2023-09-18T10:02:16","slug":"okela-erre","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blogak.argia.eus\/lazzaretto\/2023\/09\/18\/okela-erre\/","title":{"rendered":"Okela erre"},"content":{"rendered":"
\"\"

Marokoko Atlas mendikatean, mendi gailurrerantz daramate aberea, han arakeitzeko. Argazkia: viajes la cometa bideotik<\/p><\/div>\n

 <\/p>\n

Abereak arekeitzea oso ohitura zaharra eta hedatua dugu.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Euskaldunen erlijio zaharra\u00a0 \u00a0<\/strong>[Bittor Kapanagaren testua]<\/strong><\/p>\n

\u2013Zer daukagu erraiteko euskaldunon erlijio zaharraren gainean?<\/em><\/p>\n

Orain arte gai honi buruz hitz egitea tabu izan da. Ez da aintzina aintzinakoa gure artean kristianismoa, baina egin izan zuen ordezkatzea erabatekoa izan zan. Eta beste guztia ilunpean estalia eta kondenatua geratu zan. Beraz, aipaezina bilakatu zan aurrerago izan zitekeena, ezer izan ez balitz bezela<\/strong>. Sutan erretako azken sorginak, akelarre madarikatua eta gutxi gehiago ziren zerbait usnatu nahi zuenak aurkitu zezakeena.<\/p>\n

Egitan, Bizkaian (batez ere Durango aldean eta inguruetan) eta Nafarroako mendialdeetan, seirehun\/zazpirehun urte izango dire kristianismoa sartu zala. Eta zazpirehun urte ezer ez da herri baten historian.<\/p>\n

Gaur egun, hizkuntzan dugu ikerbiderik onena<\/strong> eta oparoena, batez ere egun izenetan, erlijio berrian asimilaturiko ohitura zaharrak adierazteko erabilten ditugun hitzetan eta holakoetan. Baita sakabanaturik geratu zaizkigun sineskerietan ere.<\/p>\n

Kristianismoak egin zuen erabateko ordezkatze bortitzean, gauza batzuk asimilatu<\/strong> egin zituen, hilekiko begirunea esaterako. Biharamunarekiko errespetua ere nolabait agerian geratu izan da. Eta gauza hauek guztiak oso baliagarriak ditugu lehen izan zanaren zentzuzko ikuspegi bat izateko.<\/p>\n

Egun-izenetan altxor bat dugu<\/strong>: Eguen eta Ortzegun, Egubakox, Bariku eta Ortziral, Neskeneguna eta llena, Biharamun, Laurenbat eta Igante. Ikerbide harrigarri bat harribitxiz betea.<\/p>\n

Txitxiburduntzi<\/strong><\/p>\n

Ohituretan ere bai, gauza oso baliotsuak ditugu. Adibidez, Bizkaian ospatzen dan \u201ctxitxiburduntzi<\/strong>\u201d eguna. Urtean behin egiten da ospakizun hori eta funtsean honelakoa da: \u201caratuzte\u201d aurreko igandean, inaute aurrekoan, basora joan, sua egin, su horretan txerriki edo ardiki zerbait erre, talde giroan jan eta berriketaldi alaia egin ondoren, etxera. Besterik ez. Gurasoak umeeekin, neska taldetxoak (hauek batez ere), baita lagun taldeak ere izaten dire basorako bidea hartzen dutenak.<\/p>\n

Behin antropologo bati kontatu nion ohitura honen nolakotasuna eta zera esan zidan, ohitura honek ehun mila urte inguru<\/strong> izango zituela gutxienez. Eta harriturik geratu zan. Bera euskalduna izan, Euskalerrian bizi, antropologiaz arduratu eta honetaz ezer jakin ez. Baina ez da harritzekoa. Hirurogeitaka urteak daramakizgu sartaldeko gauzak oro madarikaziozko tabu baten azpian kondenatuak direla.<\/p>\n

Ni txikia nintzenean, etxeko aitona bilobekin<\/strong> izaten zan gehienetan erritoa betetzen zuena. Inork ez zuen esaten zergaitik egiten zan ospakizuna. Betiko ohitura zahar bat zan eta kitto. Ohitura zaharrak beti onak izan ohi dire eta honako honek ez zuen ageri inolako alde txarrik. Gaur egun gero eta indartsuago doa ospakizuna egiteko ohitura eta familiak izaten dire gehienbat ospatzen dutenak.<\/p>\n

Bizkaia euskaldun gehienean egiten da eta egunak izen berezia izaten du eskualde bakotxean. Durango aldean \u201cbasakoipetsu<\/strong>\u201d, Lekeitio aldean \u201csasikoipetsu\u201d, Bermeo aldean \u201cbasatuzte\u201d (basa-aratuzte) eta Arratia, Txorierri eta Bilbo inguruetan \u201ckanporamartxo\u201d. Hiru lehenek argiro adierazten dute basoa. Izan ere, basoa<\/strong>, sua<\/strong> eta okela errea<\/strong> dire ezinbesteko hiru elementuak ospakizuna egiteko. Laugarrena ilunagoa dugu. Sartalde horretan inoiz ez da erabili izan \u201cmartxo\u201d izena oraingo hille hori izendatzeko. \u201cEpaila\u201d edo \u201cmartia\u201d bakarrik erabili izan dire. Beraz, beste zerbait dago ezkutaturik izen horren barruan. Arestian, arratiar ikertzaile zoli bati honako hau esan nion. \u201cEz ote da gero \u201ckanpoan artxo\u201d jateko eguna?\u201d Eta mutila kezkaturik geratu zan.<\/p>\n

Izan ere, beste lurraldeetan \u201carkume\u201d edo \u201caxuri\u201d izendatzen dena, esneko bildots gaztea, eskualde horretan \u201cartxo<\/strong>\u201d da eta izen hau bizi-bizirik dago eta oso erabilia da. Beraz\u2026<\/p>\n

Egun-izen hauek gero eta ahulago ageri zaizkigu. Baina egun horretan egiten danak izen bakarra du lau eskualdetan: \u201ctxitxiburduntzi<\/strong>\u201d, eta hau gero eta indartsuago doa, eta ikerbide oso ona dugu. Izan ere \u201ctxitxia burduntzian\u201d izateak \u201cokela errea\u201d esan nahi du. Nik uste dut eufemismo hau (txitxiburduntzi) Inkisizioaren beldurrez asmaturiko hitza izan daitekeela, euskerak ez baitu eufemismoak erabilteko joerarik. Izan ere, \u201cokela-erre<\/strong>\u201dtik \u201cakelarre\u201d sortu izango zutena oso bidezko ikerbidea dugu, eta Inkisizioaren beldur (sutan errea izatearen beldur) izanez, eufemismo bat beharko zuten \u201cokelarre\u201d hitza ez erabilteko. Eta ez gara fantasiazko usteak haizeratzen ari, ez, bizi-bizirik ditugun hitz eta ohiturak aztertzen ari gara.<\/p>\n

Gezurra badirudi ere, K.g. 2001. urtean bizirik ditugu azterbide zoragarria<\/strong> eskaintzen diguten ohitura eta izen hauek. Eta beste euskal lurralde batzuetan ageri zaizkigunekin lotzen baditugu, aintzinako erlijioa zer izan zan ikusteko argi eder bat iziotuko dugu.<\/p>\n

Tolosa aldeko XIII. mendeko kronika baten honako zerbait irakurri dezakegu: \u201caqu\u00ed, cuando se celebran las acepciones ermitas, acuden tanto cristianos viejos, como cristianos nuevos. Estos \u00faltimos tienen una extra\u00f1a costumbre: llevan un carnero atado a una cuerda<\/strong> y lo colocan fuera de la ermita pero a la vista del oficiante hasta al menos terminar el ofertorio. Luego, cuando termina la funci\u00f3n y se hayan marchado los cristianos viejos, ellos, encienden una hoguera y lo comen dentro de la ermita, todos en comunidad. Parece ser una reminiscencia de su anterior religi\u00f3n\u201d. A zer harribitxia.<\/p>\n

Nafarroan ere ageri zaizkigu, zerbait beranduagokoak, uste dut. Arakil eskualdeari dagozkionak eta honelakoak: \u201caqu\u00ed es general la costumbre de comer un carnero castrado. En este pueblo a veces suele ser una oveja. Y la funci\u00f3n ocurre as\u00ed: un hombre entra en la iglesia con el animal en los brazos, avanza hasta el altar donde le espera el sacerdote que le recibe. Luego sale el hombre llevando al animal en los brazos y vuelve a entrar para entregar al sacerdote el valor del animal en dinero. Ellos matan al animal y lo asan fuera de la iglesia pero lo comen dentro.\u201d<\/strong><\/p>\n

Sinestezina egingo zaie batzuri baina holakoxe argitasunean dugu arazoa. Bizkaian bizirik dagoena oraino, kronika hauek aditzera ematen digutena eta Nafarroa\/Lapurdi inguruetako \u201czikiro jate<\/strong>\u201d ohitura (lehengo baten saratar bati entzun nion irratian, \u201czikiro jate esan behar da, zeren, zikiro jana, jandakoa baita\u201d), lotzen baditugu, argiro ikusten dugu aintzinako erlijioaren errito sakratua zein zan.<\/p>\n

Bildotsa, \u201carkumea\u201d, \u201caxuria\u201d edo \u201cartxoa\u201d baina beti bedeinkatua<\/strong>. Beste erlijio bedeinkapena ere baliagarri izaten zitzaien eta, Tolosa aldean apaizari amarru eginez, bera ohartzeke bedeinkatu zezan, eta Arakil aldean dirutruk, apaizaren doilorkeria erakusten duelarik. Erlijio berrian sartuta gero ere jarraitzen zuten ospakizun hori egiten, milaka urtetan egin izandakoak benetako erroak izango bait zituen jende harengan. Eta Bizkaian iraun du.<\/p>\n

Arestian, kontu hauek norbaiti esaten ari nintzelarik, Irurtzun<\/strong> inguruko herriska bateko kazetari batek hauxe esan zidan: \u201cnosotros ten\u00edamos la costumbre de matar un cordero por Pascua, para comerlo en casa y el abuelo ten\u00eda la man\u00eda de llevarlo al cura para que lo bendijera antes de matarlo. Para nosotros era una chocholada del abuelo\u201d. Eta nire erantzuna: \u201clo que hac\u00eda vuestro abuelo era cumplir un precepto milenario, mucho m\u00e1s antiguo que el cristianismo\u201d.<\/p>\n

Beraz, argiro ageri zaigu erlijio zaharreko errito nagusia zein zan Euskalerri osoan. Udaberrian axuria<\/strong> izango zan, eta gero, hurrengo udaberrira arte, bildots irendua<\/strong>, edo iria<\/strong>. Hau ulertzeko ez dago teknikaria izan beharrik, zeren hainbeste denboran bildots arra bizirik edukitzeko irendu beharra zuten, zikiratu beharra, bestela udazkenean ardiak arkera izaten zirenean, a zelako komediak. Urruzak, berriz, hazi egingo zituzten orain bezela, ardi berriak izateko.<\/p>\n

Bildotsa, gaztea edo irendua, Jainkoari eskainia eta honen izenean \u201carakeitua<\/strong>\u201d (sacrificado, beraz, convertido en sagrado) mendietako leku aukeratuetan erre eta jatea, oraingo mezaren aurreko ospakizuna, gero etsai berrien mihin gaiztoetan \u201cakelarre\u201d bilakatua<\/strong>, eta gizaki xaloak sutan erretzeko erabilia.<\/p>\n

Gero, eta ulergarria da, mendi goietako lekuak ermita berri bilakatu<\/strong> ziren eta hortxe egin behar zuten ospakizuna. Bizkaiko kasuan, mendiko lekuok edozein baso bilakatu ziren, eta bildotsa oraingo saiheski, lukainka edo okela. Baina maila oso apalean bada ere, bizirik iraun du.<\/p>\n

\u201cOkelarre\/akelarre<\/strong>\u201d bilakatzea oso bidezkoa da. Eta bigarren horren zentzu gaiztoa nondik sortua dan ere oso ulergarria. Alde batetik \u201cimperio\u201d berriek kultura zaharraren suntsitzea behar zuten nola edo hala. Eta difamatzea izaten da zerbait suntsitzeko biderik onena. Beste alde batetik, mendira joaten ikusten zituzten, erdi isilean bada ere, zikiro bat lokarri batez loturik zeramatela<\/strong>. Eta hortik susmo gaiztoak: \u201czer egiten ote dute adardun horrekin?\u201d. Eta \u201cdeabrua\u201d, \u201cantikristoa\u201d \u201clarrujotea\u201d, \u201clizunkeria\u201d, \u201cmozkorkeria\u201d eta horrelakoak izan bide ziren kristautuen asmamenek ekoizten zituzten uzta oparoak. Gero gizaki errukarriak sutan erretzeko balio izango zutenak.<\/p>\n

Adaria aker bilakatzea, Europa aldetik zetozten haizeek eragina izan daiteke. Eta behin gure eruditoren batek aurkikuntza \u201cmaravillosoa\u201d egin zuen: \u201caker-larre<\/strong>\u201d eta bide horretan dihardugu oraino. Baina etsaiek beti esan izan dutena zera da: \u201chac\u00edan aquelarre\u201d eta ez \u201ciban a Aquelarre\u201d. Beraz, ez zan leku-izena, ospakizuna baino \u201caquelarre\u201d hori. Eta zentzu honetantxe erabilia da gaur ere. Beraz, \u201caker-larre\u201d horrek ez du nondik heldurik ere.<\/p>\n

Niri gaur pentsameneko mina<\/strong> eragiten didana zera da, euskaldun artista, marrazkilari, kantari eta abarrek \u201cakelarrera\u201d joten dutela euren asmakizunak burutzeko gaien bila, harrigarrizko iturri bat dutelakoan. Garai bateko etsaiek asmaturiko ipuin zikina<\/strong>, euskaldunen buruak iraintzeko egina, orain euskaldun \u201cargitsuen\u201d eredu iturri. Lotsagarria dugu, baina horrelaxe makurterazia izan da gure herria.<\/p>\n

Funtsean, esandako hau dugu erlijio zaharreko ospakizun gorena, bildots errea jatea, Jainkoaren izenean eta herritar guztien artean.<\/strong><\/p>\n

\u2013Hori aspaldiko ohitura zaharra da, bai erromatar aldian eta bertze erlijioetan\u2026<\/em><\/p>\n

Euskaldunen gauza izateak ez du esan nahi euskaldunena bakarrik<\/strong> izatea. Bai erlijioan, ohituretan, hizkuntzan,\u2026 lotura sakonak direla uste dut euskal kulturaren eta mundu zaharreko beste kultura batzuen artean, batez ere Mediterraneoko eta Kaukasoko kultura batzuekin.<\/p>\n

Ganera, bildots errea jateko ohitura sakratu<\/strong> hori, dirudienez, mundu zahar gehienean hedatua zegoen. Judutarren erlijioan ere ageri zaigu. Eta txetxeniarrek aurreko gudan garaipena lortu zutenean, bildots erreak janez ospatu zuten. Uste dut oraingoan ere berdin egingo dutela. Hala izan bedi.<\/p>\n

\u2013 Oiartzunen debekatu zuten duela ehun bat urte bertako baserritarrak igandeetan elizarat idiekin joatea. Eta eliza atean uzten zituzten, haiek ere meza entzuteko eskubidea zutelakoan. Eta honetan ere, bistan bazeuden, bedeinkatzen zirela garbi da.<\/em><\/p>\n

Bildotsak bedeinkatuak izaten baziren, bidezkoa da idiak ere bedeinkatuak izatea nahi izango zutena. Hauek ere azken batean irendutako abereak ditugu, zikiroak bezela.<\/p>\n

 <\/p>\n

Zikiratzeaz (ahotsak<\/strong> bildumatik) joxe luis usarralde lasquibar esteka<\/p>\n