Urte bete barru Lapurdin, Nafarroa Beherean eta Zuberoan lekuko moneta propioa eduki dezakete, Bizi! mugimenduak sustatuta. Munduan horrelako lekuko txanponak ehunka dira gaur egun, globalizazioari aurre eginez bertako ekonomiak, enplegu berriak, herritarren arteko elkarlana eta\u00a0 iraunkortasuna sustatzen dituztenak.
\nBizi! mugimendua, Iparraldean 2009tik ekologiaz eta justizia sozialaz okupatzen den talde gaztea, joan den udaberritik ari da aztertzen lekuko diru berri bat abiaraztea. Gara egunkarian irailean azaldu duten ideia maiatzean Noel Txetx Etxeberrik aurkeztu zuen Enbata astekariarekin banatzen den Alda gehigarrian: Demain une monnaie basque?.<\/p>\n
\u201cBihar euskal moneta bat?\u201d ikusita zenbaitek ulertu lezakeen arren diru abertzale bat aipatzen duela, nazionalismoarekin ez baina justizia sozialarekin eta ekologikoarekin kezkatuta mundu osoan ugaritu diren ehunka sasi-diruen ildotik\u00a0 dator asmo berria. Antolatzaileek aitortu dutenez, Okzitaniako Villeneuve-sur-Lot herrian darabilten Abeille (erlea) eta Alemaniako Bavariako Chiemgau eskualdean darabilten Chiemgauer\u00a0 (chiemgautarra) dauzkate inspirazio iturri.<\/p>\n
Villeneuve-sur-Lot eta inguruetan bizi diren biztanleek aukera dute euroaz gain delako erlearekin ere erosketak egiteko 2010eko urtarriletik. Prezioetan ez daukate nahasterik: abeille 1 = euro 1. Badira 1, 2, 5, 10 eta 20 erleko billeteak. Agir pour le Vivant elkarteak kudeatzen du lekuko moneta, bere bulegoetan saltzen ditu erleak.<\/p>\n
Ez denetik baina gauza eta zerbitzu asko eros daitezke erlez ordainduta: jokoan parte hartzea erabaki duten dendari, artisau, profesional eta elkarteek atarietan iragartzen dute. Beraz, abeillak usatu ditzakezu Villeneuve-sur-Loten ogia erosteko, ordularia konpontzeko, umearen zaintzaileari pagatzeko, eta abar luze bat.<\/p>\n
Erakunde eta profesionalek baldintza plegu zehatza onartu behar izan dute horretarako. Agir pour le Vivantek produkzio eta zerbitzu ekologikoak eta hurbilekoak sustatzen baititu, lan baldintza duinetan ekoitziak, ahalik eta iraunkorrenak.\u00a0\u00a0 \u00a0Sei hilero erleak balioaren %2 galtzen du, horrela lekuko dirua gorde ez baina erabili dadin.<\/p>\n
Ipar Euskal Herriko proiektuaren sortzaileek aipatu duten beste eredua Alemaniako Chiemgau eskualdekoa da. Erleak bezala,\u00a0 chiemgauerrak ere euroen parekide dira. Baina sei hilabetero balioaren %8 galtzen dute. Diru honekin funtzionatzen duten herritar eta saltzaileek hiru hilabetez behin jasotzen dute billete bakoitzaren %2 balio duen tinbrea, paperari erasteko. Horrela eragotzi nahi dute sos horiek herdoiltzea.<\/p>\n
2003an sortu zuen chiemgaurra Christian Gelleri maisuak bere ikasleekin elkarlanean. Helburuok ezarri zizkioten txanpon berriari: enplegu berriak sortzea, kultur jarduerak ugaritzea, iraunkortasuna sustatzea, elkar-laguntza sendotzea, lekuko ekonomia indartzea eta espekulazioa eragoztea.<\/p>\n
2008an diru hori 3.000 herritarrek usatzen zuen, 600 komertziotan onartzen zen eta 370.000 chiemgauer zeuden zirkulazioan. Urte hartan hiru milioi fakturatu ziren chiemgauerretan, horiei esker eskualdeko elkarteen artean 33.000 banatu zirelarik diru-laguntzetan.<\/p>\n
Hurbiltasuna eta integrazioa<\/strong><\/p>\n Frantsesez SEL Syst\u00e8me d\u2019Echange Local eta ingelesez LETS Local Exchange Trading System deitzen diren lekuko diruok mundu osoan daude zabalduta. Horretan dabiltzanek diote lehenbizikoa Kanadako British Columbia estatuan Michael Lintonek abiarazi zuela, 1983an.\u00a0 Frantzian lehenbiziko SELa 1994an sortu zuten, guregandik hurbil Ari\u00e8ge departamenduan.<\/p>\n Munduan lekuko diruon paradisutzat Australia aipatzen da, 1995erako 250 sare baino gehiago zeuzkalako. Kanadan asko dira. Ekuadorren 140. Hortik aurrera, Japonia, Holanda, Hego Afrika, Hego Korea, Erresuma Batua, Suitza, Venezuela eta abar luze bat.<\/p>\n Ugaritasun horrek berekin ekarri du aniztasuna ere. Gorago aipatu erleak eta chiemgauerrak euroaren baliokide eta beste asko nor bere moneta ofizialaren parekide diren moduan, badira beste batzuk denbora banku legez funtzionatzen dutenak, unitatetzat lan ordua harturik. Internetek are gehiago bilakarazi ditu sistemok, kudeaketa asko burutzeko bezala kontrolatzeko ordenadoreak usatzen direlako orain.<\/p>\n Diru \u201csozialak\u201d, \u201cparaleloak\u201d, \u201calternatiboak\u201d, \u201cosagarriak\u201d eta horrelako izen gehiagoz bataiatu direnokin beren bultzatzaileek erantzun nahi izaten diete sistema finantzario nagusiak burutzen dituen desmasiei. Ez dira antzinako moneta txiki lokaletara edo diru nazionaletara itzultzeko ahaleginak.<\/p>\n Patrick Viveret filosofo eta ekonomia sozialean adituak bost funtzio aurkitzen dizkie sos berrioi. Salerosketen izaera aldatzen dute, gizarte barruko harremanak berrantolatuz. Ekonomia berriro lekuan finkatzen laguntzen dute, txanponok ez daukatelako baliorik hurbileko zirkuituetatik kanpo. Txirotasunari aurre egiten laguntzen dute, bestela saldu ezingo liratekeen produktuak edo zerbitzuak zirkulazioan sartuz. Bazterketaren kontrako borrokan balio handia dute, lanposturik gabeko jendeen integrazioa ahalbideratzen dutelako. Eta ingurumena zaintzen laguntzen dute, hurbileko produkzio eta kontsumoa sustatzeaz gain produktuak behin eta berriro usatzea baimentzen dutelako.<\/p>\n Abantailak asko izanik, diru berri bat abian jarri bezain pronto azaltzen dira arazoak ere. Hasteko, zer egin zergekin:\u2008non-nola ordaindu BEZa. Espainian eta oro bat Hego Euskal Herrian ez da arazo handia, hemen diru beltza barra-barra baitabil ohiko sistema ekonomikoan ere. Gauzok zorrotzago kontrolatzen dituzten Frantzian salaketak eta epaiketak izan dira, elkarlaguntzan ari ziren batzuk lantegi klandestinoan ari zirelakoan. Parisko Gobernuak gaur ez du BEZik eskatzen baldin eta SELez pagatzen dena tartekako lan bat baldin bada, enplegaturik gabea.<\/p>\n Jardinons la plan\u00e8te blog interesgarriak martxoan plazaratutako De l\u2019\u00e9cologie mon\u00e9taire artikuluan pausatzen zituen lekuko diru hauen zenbait kontraesan. Bere burua decroissance edo herturaren militantetzat daukan egileak ikusten die gaur nagusi den neoliberalismoari jokoa egiteko arriskua: \u201cEstatuek monetaz duten monopolioa hausten dute, baina gainera sustatzen dituzte harreman sistema batzuk berekin dakartenak\u00a0 lanpostuen malgutasuna, zerbitzu publikoen kostuak pagatzetik aldentzen dira; sozialdemokraziak ekarritako ongizate estatuaren eraisten laguntzen dute\u201d.<\/p>\n Alderantzizkoa uste du Txetx\u2008Etxeberrik:\u2008\u201cTokiko diruak balioa duen lurraldean, proiektu komunitate bat sortzen da, idekia eta integratzailea, jendeen neurrikoa, bere oraina eta geroaren aktorea, munduaren beste parteekin eta datozen belaunaldiekin solidarioa dena\u201d. Laster ikusiko dugu.<\/p>\n Argazkiaren oineko testua:<\/strong> Informazio gehiago:<\/strong><\/p>\n – Noel Txetx Etxeberriren artikulua Enbata <\/em>barruko Alda <\/em>gehigarrian<\/a>.<\/p>\n – De l\u2019ecologie monetaire<\/em> artikulua Jardinons la plan\u00e8te blogean<\/a>.<\/p>\n – Open Money proiektua<\/a>.<\/p>\n – Chiemgauer moneten azalpen ofiziala ingelesez<\/a>.<\/p>\n – Diru alternatiboak sustatzen dituen TAOA erakundea<\/a>.<\/p>\n – Agir pour le Vivant, Villeneuve-sur-Loteko abeille edo erlea abiarazi duena<\/a>.<\/p>\n – Ithacako Orduak beren sustatzaileek esplikatuta, hemen gaztelaniaz<\/a>.<\/p>\n
\nwww.hunnio.com gunetik hartutako irudian Alemaniako Bavarian Chiemgau eskualdean 2003tik darabiltzaten chiemgauerrak, 1, 2 eta 5 euroren baliokideak diren billeteak. Lekuko moneta hauen helburua herritarrek ez gordetzea baina herri barruko salerosketetan erabiltzea denez, urteko paperak usatu behar dira; bilete bakoitzak beheko aldean garbi erakusten du hiru hilabetero erantsi beharreko kupoia, diruaren depreziazio edo herdoitzeari dagokiona.<\/p>\n