{"id":416,"date":"2009-11-08T23:41:29","date_gmt":"2009-11-08T21:41:29","guid":{"rendered":"http:\/\/argia.eus\/erredakzio-mahaia\/unai-brea\/?p=416"},"modified":"2009-11-08T23:41:29","modified_gmt":"2009-11-08T21:41:29","slug":"energia-ilunaren-bila","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/2009\/11\/08\/energia-ilunaren-bila\/","title":{"rendered":"Energia ilunaren bila"},"content":{"rendered":"<div id=\"attachment_427\" style=\"width: 260px\" class=\"wp-caption alignleft\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" aria-describedby=\"caption-attachment-427\" class=\"size-full wp-image-427\" src=\"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/wp-content\/uploads\/sites\/62\/2009\/11\/darkmatter09031.jpg\" alt=\"Antzinako unibertsoaren &quot;irudiak&quot; aztertuko dituzte energia iluna zer den jakiteko asmoz\" width=\"250\" height=\"250\" srcset=\"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/wp-content\/uploads\/sites\/62\/2009\/11\/darkmatter09031.jpg 250w, https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/wp-content\/uploads\/sites\/62\/2009\/11\/darkmatter09031-150x150.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 250px) 100vw, 250px\" \/><p id=\"caption-attachment-427\" class=\"wp-caption-text\">Antzinako unibertsoaren &quot;irudiak&quot; aztertuko dituzte energia iluna zer den jakiteko asmoz<\/p><\/div>\n<p>Unibertsoaren osagairik ugariena, %75 inguru, ezezagunena ere bada: energia iluna. Hari buruz zerbait gehiago jakiteko asmoa baduzu, paperezko edizioan argitaratu genuen <a title=\"&quot;Ez dakigu unibertsoaren ehuneko 95 zerez eginda dagoen&quot; testura lotura leiho berean\" href=\"http:\/\/www.argia.eus\/argia-astekaria\/2171\/kosmologia\/ez-dakigu-unibertsoaren-ehuneko-95-zerez-eginda-dagoen\" target=\"_self\" rel=\"noopener\">erreportaje hau<\/a> irakur dezakezu, eta are gehiago jakiteko, ARGIA baino hedabide espezializatuagoetara jo. Oraintxe, besterik gabe esan dezadan energia iluna dela unibertsoa gero eta azkarrago hedatzearen &#8220;erantzulea&#8221;, anti-grabitate antzeko bat. <!--more--><\/p>\n<p>Edo, hobeto esanda: zientzialariak jabetu egin ziren unibertsoaren hedapena gero eta azkarragoa dela, eta ustez gero eta motelagoa izan behar lukeenez, behatzen dugun fenomenoaren zergatiari energia iluna izena eman zitzaion, zergatik bat egon behar zuela ebatzi ostean. Behin izena erabakita, zer ote den jakitea &#8220;baino&#8221; ez da falta. Konstante kosmologiko ere esaten zaio, baina termino horren jatorria aparte kontatzea merezi duen istorioa da, eta ez daukat orain horretarako energiarik, ez ilun ez bestelako. Aipatutako erreportajean badago zer edo zer.<\/p>\n<p>Arestiko aitzin-solas luzeegiak ondoko albiste honetarako prestakuntza izan nahi zuen: energia iluna bilatzeko eta unibertsoaren hedapena ikusteko xedea duen BOSS proiektua jarri berri dute martxan. Ez da erronka makala: goiko paragrafoan argi geratu denez \u2013hala espero dut\u2013, energia iluna da gaur egungo fisikaren misterio handienetako bat. BOSS egitasmoa da, <a title=\"www.amazings.com webgunera lotura leiho berri batean\" href=\"http:\/\/www.amazings.com\/ciencia\/noticias\/061109b.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">www.amazings.com<\/a> webgunean irakurri ahal izan dugunez, unibertsoaren historia ezagutzeko inoiz abiarazi den programarik handinahiena. Ingelesezko BAO siglen atzean ezkutatzen den teknika dauka oinarri. Oszilazio Akustiko Barionikoa, alegia.<\/p>\n<p>Oszilazio barionikoak dira unibertsoa oso gaztea zenean, orain dela 13.500 milioi urte edo \u2013pixka bat gehiago orain, nik hau idaztetik zuk irakurtzera arte igarotako denbora gehitu behar baita\u2013, sortutako presio-uhin batzuk, zeintzuen ondorioz dentsitate aldakorreko eremuak agertu ziren. Horrek bere &#8220;marka&#8221; utzi zuen ondorengo unibertsoaren eboluzio guztian; hain zuzen, horregatik da unibertsoa orain den bezalakoa: alde batzuetan materia asko, galaxiak eta halako gauza handiak, eta ezer ez besteetan. Ez, barka, ezer ez, ez. Energia iluna dago. Kosmologoen itxaropena da hari buruzko teoriekin erkatu ahal izango dituztela BOSSek unibertsoaren historiaz bildutako datuak. Bost urte iraungo duen lan eskergan, ia milioi eta erdi galaxia aztertuko dituzte \u2013unibertsoak 7.000 milioi urte zituenean ziren bezalakoak ikusiko dituzte\u2013, eta 160.000 quasar, unibertsoa 3.000 milioi urteko &#8220;gaztetxoa&#8221; zeneko itxura bera agertuko dutenak. Finantzazioari buruzko datu zehatzik ez badaukat ere, nago halakoxe zifrak ibiliko direla hor ere dantzan. Dolarretan, <em>of course<\/em>.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Unibertsoaren osagairik ugariena, %75 inguru, ezezagunena ere bada: energia iluna. Hari buruz zerbait gehiago jakiteko asmoa baduzu, paperezko edizioan argitaratu genuen erreportaje hau irakur dezakezu, eta are gehiago jakiteko, ARGIA baino hedabide espezializatuagoetara jo. Oraintxe, besterik gabe esan dezadan energia iluna dela unibertsoa gero eta azkarrago hedatzearen &#8220;erantzulea&#8221;, anti-grabitate antzeko bat.<\/p>\n","protected":false},"author":63,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[35],"tags":[128,232,297,452,569,698],"class_list":["post-416","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-zientzia-eta-teknologia","tag-boss","tag-energia-iluna","tag-fisika","tag-kosmologia","tag-oszilazio-barionikoa","tag-unibertsoaren-historia"],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v27.0 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>Energia ilunaren bila - Mundua ez da biribila<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/2009\/11\/08\/energia-ilunaren-bila\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Energia ilunaren bila - Mundua ez da biribila\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Unibertsoaren osagairik ugariena, %75 inguru, ezezagunena ere bada: energia iluna. Hari buruz zerbait gehiago jakiteko asmoa baduzu, paperezko edizioan argitaratu genuen erreportaje hau irakur dezakezu, eta are gehiago jakiteko, ARGIA baino hedabide espezializatuagoetara jo. Oraintxe, besterik gabe esan dezadan energia iluna dela unibertsoa gero eta azkarrago hedatzearen &#8220;erantzulea&#8221;, anti-grabitate antzeko bat.\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/2009\/11\/08\/energia-ilunaren-bila\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Mundua ez da biribila\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2009-11-08T21:41:29+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/wp-content\/uploads\/sites\/62\/2009\/11\/darkmatter09031.jpg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Unai Brea\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Unai Brea\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"2 minutua\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/2009\/11\/08\/energia-ilunaren-bila\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/2009\/11\/08\/energia-ilunaren-bila\/\"},\"author\":{\"name\":\"Unai Brea\",\"@id\":\"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/#\/schema\/person\/444bd64c1fd32dcadfa3884863d60332\"},\"headline\":\"Energia ilunaren bila\",\"datePublished\":\"2009-11-08T21:41:29+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/2009\/11\/08\/energia-ilunaren-bila\/\"},\"wordCount\":371,\"commentCount\":0,\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/2009\/11\/08\/energia-ilunaren-bila\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/wp-content\/uploads\/sites\/62\/2009\/11\/darkmatter09031.jpg\",\"keywords\":[\"BOSS\",\"energia iluna\",\"fisika\",\"kosmologia\",\"oszilazio barionikoa\",\"unibertsoaren historia\"],\"articleSection\":[\"Zientzia eta teknologia\"],\"inLanguage\":\"eu\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/2009\/11\/08\/energia-ilunaren-bila\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/2009\/11\/08\/energia-ilunaren-bila\/\",\"url\":\"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/2009\/11\/08\/energia-ilunaren-bila\/\",\"name\":\"Energia ilunaren bila - Mundua ez da biribila\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/2009\/11\/08\/energia-ilunaren-bila\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/2009\/11\/08\/energia-ilunaren-bila\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/wp-content\/uploads\/sites\/62\/2009\/11\/darkmatter09031.jpg\",\"datePublished\":\"2009-11-08T21:41:29+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/#\/schema\/person\/444bd64c1fd32dcadfa3884863d60332\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/2009\/11\/08\/energia-ilunaren-bila\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"eu\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/2009\/11\/08\/energia-ilunaren-bila\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"eu\",\"@id\":\"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/2009\/11\/08\/energia-ilunaren-bila\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/wp-content\/uploads\/sites\/62\/2009\/11\/darkmatter09031.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/wp-content\/uploads\/sites\/62\/2009\/11\/darkmatter09031.jpg\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/2009\/11\/08\/energia-ilunaren-bila\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Energia ilunaren bila\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/#website\",\"url\":\"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/\",\"name\":\"Mundua ez da biribila\",\"description\":\"Ingurumena, energi krisia, zientzia\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"eu\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/#\/schema\/person\/444bd64c1fd32dcadfa3884863d60332\",\"name\":\"Unai Brea\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"eu\",\"@id\":\"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/dc27b01c1e22b27548cf7afe880322716c77e3d48b5af25989b7d16226a99c4c?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/dc27b01c1e22b27548cf7afe880322716c77e3d48b5af25989b7d16226a99c4c?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"Unai Brea\"},\"url\":\"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/author\/unai-brea\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Energia ilunaren bila - Mundua ez da biribila","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/2009\/11\/08\/energia-ilunaren-bila\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Energia ilunaren bila - Mundua ez da biribila","og_description":"Unibertsoaren osagairik ugariena, %75 inguru, ezezagunena ere bada: energia iluna. Hari buruz zerbait gehiago jakiteko asmoa baduzu, paperezko edizioan argitaratu genuen erreportaje hau irakur dezakezu, eta are gehiago jakiteko, ARGIA baino hedabide espezializatuagoetara jo. Oraintxe, besterik gabe esan dezadan energia iluna dela unibertsoa gero eta azkarrago hedatzearen &#8220;erantzulea&#8221;, anti-grabitate antzeko bat.","og_url":"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/2009\/11\/08\/energia-ilunaren-bila\/","og_site_name":"Mundua ez da biribila","article_published_time":"2009-11-08T21:41:29+00:00","og_image":[{"url":"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/wp-content\/uploads\/sites\/62\/2009\/11\/darkmatter09031.jpg","type":"","width":"","height":""}],"author":"Unai Brea","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"Unai Brea","Est. reading time":"2 minutua"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/2009\/11\/08\/energia-ilunaren-bila\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/2009\/11\/08\/energia-ilunaren-bila\/"},"author":{"name":"Unai Brea","@id":"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/#\/schema\/person\/444bd64c1fd32dcadfa3884863d60332"},"headline":"Energia ilunaren bila","datePublished":"2009-11-08T21:41:29+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/2009\/11\/08\/energia-ilunaren-bila\/"},"wordCount":371,"commentCount":0,"image":{"@id":"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/2009\/11\/08\/energia-ilunaren-bila\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/wp-content\/uploads\/sites\/62\/2009\/11\/darkmatter09031.jpg","keywords":["BOSS","energia iluna","fisika","kosmologia","oszilazio barionikoa","unibertsoaren historia"],"articleSection":["Zientzia eta teknologia"],"inLanguage":"eu","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/2009\/11\/08\/energia-ilunaren-bila\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/2009\/11\/08\/energia-ilunaren-bila\/","url":"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/2009\/11\/08\/energia-ilunaren-bila\/","name":"Energia ilunaren bila - Mundua ez da biribila","isPartOf":{"@id":"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/2009\/11\/08\/energia-ilunaren-bila\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/2009\/11\/08\/energia-ilunaren-bila\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/wp-content\/uploads\/sites\/62\/2009\/11\/darkmatter09031.jpg","datePublished":"2009-11-08T21:41:29+00:00","author":{"@id":"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/#\/schema\/person\/444bd64c1fd32dcadfa3884863d60332"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/2009\/11\/08\/energia-ilunaren-bila\/#breadcrumb"},"inLanguage":"eu","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/2009\/11\/08\/energia-ilunaren-bila\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"eu","@id":"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/2009\/11\/08\/energia-ilunaren-bila\/#primaryimage","url":"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/wp-content\/uploads\/sites\/62\/2009\/11\/darkmatter09031.jpg","contentUrl":"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/wp-content\/uploads\/sites\/62\/2009\/11\/darkmatter09031.jpg"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/2009\/11\/08\/energia-ilunaren-bila\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Energia ilunaren bila"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/#website","url":"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/","name":"Mundua ez da biribila","description":"Ingurumena, energi krisia, zientzia","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"eu"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/#\/schema\/person\/444bd64c1fd32dcadfa3884863d60332","name":"Unai Brea","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"eu","@id":"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/dc27b01c1e22b27548cf7afe880322716c77e3d48b5af25989b7d16226a99c4c?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/dc27b01c1e22b27548cf7afe880322716c77e3d48b5af25989b7d16226a99c4c?s=96&d=mm&r=g","caption":"Unai Brea"},"url":"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/author\/unai-brea\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/416","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/wp-json\/wp\/v2\/users\/63"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=416"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/416\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=416"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=416"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blogak.argia.eus\/unai-brea\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=416"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}