{"id":4668,"date":"2026-10-20T06:36:18","date_gmt":"2026-10-20T05:36:18","guid":{"rendered":"https:\/\/blogak.argia.eus\/urko-apaolaza\/?p=4668"},"modified":"2026-10-20T09:07:36","modified_gmt":"2026-10-20T08:07:36","slug":"faxismoaren-aurkako-oroimen-horma-bat-hernaniko-hilerrian","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blogak.argia.eus\/urko-apaolaza\/2026\/10\/20\/faxismoaren-aurkako-oroimen-horma-bat-hernaniko-hilerrian\/","title":{"rendered":"Faxismoaren aurkako oroimen horma bat Hernaniko hilerrian"},"content":{"rendered":"
\"\"

‘Argi-horma’ eskultura lorez betea da beste behin, Hernaniko hilerrian 200 lagun fusilatu zituzten tokian. Argazkia: Hernaniko Udala<\/p><\/div>\n

1936an faxistek Hernanin fusilatutako 200 pertsonak omendu dituzte beste behin herriko hilerrian igande honetan, krimen haietatik 90 urte igaro direnean. Argi-horma<\/em> eskulturaren ondoan lore-eskaintza hunkigarria<\/a> egin dute senideek, erakundeetako ordezkariek eta herritarrek. Ekitaldian, Xabier Lertxundi Hernaniko alkateak nabarmendu du gertatutakoa oroitzeak balio behar duela faxismoaren aurrean horma bat eraikitzeko, \u201ciragan horri liluraz\u201d begiratzen zaion honetan, ezinbestekoa delako ondorengo belaunaldiek zer gertatu zen jakitea.<\/p>\n

1936ko iraila eta azaroa artean, Ondarretako kartzelatik \u201clibre\u201d atera eta inolako epaiketarik egin gabe fusilatu eta lurperatu zituzten Hernaniko hilerrian Gipuzkoa osotik eramandako 200 pertsona inguru. Lurralde horretan faxistek egindako gisa horretako sarraski odoltsuena izan zen, zalantzarik gabe, eta Euskal Herrian XX. mendean egindako handienetakoa ere bai, handiena ez bada.<\/p>\n

Zabor gurdiaren tirriki-tarraka<\/strong><\/p>\n

Euren ideia politiko abertzale edo ezkertiarrengatik hil zituzten, eta kasu batzuetan, nahikoa izan zen kalean euskaraz hitz egitea salatua izateko, Isidoro Iturbe arrasatearrari gertatu zitzaion bezala. Gainera, adin eta genero guztietako jendea hil zuten: Maria Bengoa arrasatearrak, adibidez, 17 urte besterik ez zeuzkan Emakume Abertzale Batzakoa izateagatik fusilatu zutenean; eta Dominica Artola donostiarra 64 urtetan sartua zegoen, semea komunista izateagatik fusilatu zutenean\u2013. Alkateak, langileak eta apaizak ere tartean zeuden, Jose Ariztimu\u00f1o Aitzol<\/em><\/a> edo Martin Lekuona idazle eta euskaltzale ezagunak kasu.<\/p>\n

\"\"

Jendetza bildu zen Hernaniko hilerrian igandean, 1936ko fusilatuen omenezko ekitaldian; asko, hunkitutako senideak ziren. Argazkia: Hernaniko Udala<\/p><\/div>\n

Hasieran, Hernaniko Galarreta parajean fusilatzen zituzten, gauez, eta egun argitan zabor-gurdi batean eramaten zituzten hilotzak hilerrira lurperatzera. Hernanin, adineko askok\u00a0 gogoan iltzatuta izan dute zabor gurdiaren tirriki-tarraka hori, hala kontatu zigun duela urte batzuk Laubidieta etxeko alaba Karmen Etxeberriak<\/a>:<\/p>\n

\u201cEguerdiko denboran izaten zen, ordu biak edo ordu bata eta erdiak aldera, bazkalondoan jende gutxi nonbait, orduan pasatzen zituzten. Eta nik gogoan daukat gurdian pasa zirela eta [gorputzak] etzanda eta burua gurditik zintzilik. Hori begien aurrean daukat. Ez naiz ahaztuko\u201d<\/p><\/blockquote>\n

Arrasto arkeologikorik ez da aurkitu egin diren indusketetan, eta ez zaigu krimen haien froga materialik apenas geratu. 1958an Hernaniko Guardia Zibilaren Komandantziako buruak Gobernu Zibilera bidalitako agiri bat da dokumentu ofizial bakarretakoa; bertan, Aitzol<\/em> eta beste sei lagunen izenak emateaz gain, hilerrian 190 pertsona inguru kolektiboki lurperatura zeudela esaten da, \u201cejecutados por las Fuerzas Nacionales<\/em>\u201d.<\/p>\n

Rifeko Gerran zaildutako Emilio Mola eta militar enparauen aginduei jarraituz, “terrore atmosfera” sortzea zen helburu, eskarmentua hildakoen eta ingurukoen artean. Seme alaba txikiekin geratutako emakume alargunak ez ziren gutxi izan, fisikoki eta konfiskazioekin zigortuak eta estigmatizatuak.<\/p>\n

\"\"

Keinu faxistak Hernaniko hilerriko “Erorien panteoian”, frankistek 1940an antolatutako hileta batean. Argazkia: Kutxa Fototeka<\/p><\/div>\n

Memoriarako kantuak eta bertsoak<\/strong><\/p>\n

Garai hartan hernaniarren erdia ihes egin da zegoen herritik, inguruko herrietan antzera pasatzen zen, baita Donostian ere. Hiriburuan, hainbestekoak ziren etxebizitza hutsak \u2013Amara Zaharrean, adibidez, %85 geratu ziren hutsik\u2013, Gobernu Zibilak dekretu bat atera behar izan zuela \u201csakeoak\u201d saihesteko neurriak aginduz. Baina benetan, etxebizitza horiek bereganatu eta bueltatzen ziren herritarrak zigortu nahi zituzten, honela dio dekretuak:<\/p>\n

\u201cControlar la inmigraci\u00f3n de los hu\u00eddos, impedir el retorno de indeseables y facilitar la captura de quienes, entre ellos, deban responder de los criminales excesos cometidos por el Frente Popular<\/em>\u201d<\/p><\/blockquote>\n

Asko ez ziren inoiz itzuliko eta beste askok urteak igaro zituzten erbestean. Hernaniko igandeko ekitaldian, Judith Montero Imaz eta Roberto Pacheco Garc\u00eda musikariek eta Nahia Valle Insausti abeslariak, pieza esanguratsu bat jo zuten: Paul Casals biolontxeloak El cant dels ocells<\/em> Kataluniako abesti herrikoiarekin egindako bertsioa. Gerragatik atzerriratua izan zenean, musikari katalanak emanaldi guztien hasieran jotzen zuen, eta errefuxiatuen ikur izatera iritsi zen. Hemen Silvia P\u00e9rez Cruzen ahotik abestua<\/a>.<\/p>\n

Hernanin ere, badaude 1936ko udazkeneko egun ilun haiek eta \u201cgurdiaren negar hotsak\u201d oso ongi islatzen dituzten bertso batzuk, Unai Agirre Goiak egindakoak Gerraren oihu isila<\/em> izenburupean, haien izeba Josebe Goiak emandako testigantzatik abiatuta. Saxofoien soinu sakonak eta Valleren ahotsak zirrara eragin zuten ekitaldian bertso horiek interpretatzerakoan:<\/p>\n