“Trinkoa den guztia urtu egiten da, santua den guztia profanotu egiten da, eta azkenik, gizakia beharturik aurkitzen da bere bizi-baldintzei eta besteekiko bere harremanei aurrez aurre begiratzera”.
Liburutegian pasa behar dituzten ordu eternalen erdian, elkarri begiratu diote selektibitatea prestatzen ari diren bi ikasle horiek, burua une batez Filosofiaren Historiako apunteetatik jasota. Eta begirada hori, amaitu nahi ez duten zenbait segundoz luzatzen dena, atximur bilakatu zaie, atximur bat bihotzean, atximur bat, bi, hiru, milaka atximur gorputz osoan. Urtzen hasi zaizkie lortu beharreko notek eragindako kezka guztiak –trinkoak inondik ere–; eta bi ikasleak beren mahaietatik altxa dira; eta liburutegi publikoko komunetan santua den guztia profanotzera doaz. Pikutara azterketak, pikutara bizi-baldintzak, pikutara dena, elkarrenganako pasio konkretu horri aurrez aurre begiratzea izan ezik.
Gero etorriko dira komeriak, noski. Azterketa baino pixka bat lehenago alegia, materialismo historikoaren kontua erdi-merdi utzi dutela konturatzean. Tik-tak-tik-tak denbora badoala ikustean. Ezer gehiago buruz ikasteko aukerarik ez dagoela jabetzean. Azterketan gai hori tokatuz gero, aprobatzeko bide bakarra kopiatzea izango dela ulertuko dutenean.
Izan ere, ordu larri horren ezkila entzungo dutenean, bi ikasleek beren burua madarikatuko dute, mendetako tradizio bat ahaztu duen aurreneko belaunaldiko kide izateagatik. Trinkoa zen guztia digitalizatu da, santua zen guztia ere digitalizatu da, eta azkenik, ikaslea beharturik aurkitzen da errealitate gordinari aurrez aurre begiratzera: ez daki txuletak egiten.
Joan den astean artikulu ederra publikatu zuen Berria-n Peru Amorrortu Barrenetxeak. Arte baten galeraren berri eman zuen: desagertzen ari omen dira azterketetan kopiatzeko erabiltzen ziren letra mikroskopikodun ohartxoak. Smartwatch-ek, ChatGPTk, betaurreko adimendunek eta auskalo ze teknologia berrik kendu diete lekua txuletei eta, egia esan, pena eman zidan. Zeren aber, azterketa batean bi bando baldin badaude –irakasleak eta ikasleak–, orain dela gutxi arte, hil ala biziko bataila horretan, gauza batean behintzat azterketa gainditu behar zutenak izaten ziren nagusi: sormenean. Erregela baten atzean pegatutako Erdi Aroko literaturaren historia; esku barruko tolesturetan idatzitako formula matematikoa; marka txikiak eginez Mendeleieven taula bilakatu zen Bic boligrafo hura.
Ez zegoen mugarik, ikasleen irudimena izan ezik. Belaunaldiz belaunaldi transmititzen ziren txuletagintzaren teknikarik aurreratuenak eta jenerazio bakoitzaren erronka izaten zen aurrekoengandik jasotakoa perfekzionatzea, sarritan gai partikular bat ikasteko beharko litzatekeen denbora baino dezente gehiago enplegatuz txuletaren fabrikazioaren esparruan bikaintasuna erdiesteko.
Txuletaren artea menperatzen zuenak fede arraro bat ere garatzen zuen, gainera. Gogoan dut nire ikaskide bat –demagun Joseba zuela izena– selektibitateko Filosofiako azterketaren aurretik: ikasi behar ziren bost autoreetatik bakarraren txuleta egin zuen. Platonen obra osoa edukiko zuen besoan idatzita. “Eta beste autore bat tokatzen bada?” galdetu nion. Ez zuen ezer erantzun. Mila metroen begiradarekin sartu zen azterketara, bere patuari aurre egitera. Platon tokatu zen.
Portzierto, filosofia greziarrez gainezka zegoen beso hartaz gogoratzeak pentsarazi dit txuletagintza analogikoaren arteak badaukala oraindik bizirauteko modu bat: geroz eta tatuatuago dabiltzan gure gazteek erraz disimulatu ahalko lituzkete azterketa pasatzeko ohar lagungarriak, gorputzean betirako marraztuta dauzkaten ilustrazioen artean. Ez da izango gaur egungo munduak kopiatzeko eskaintzen duen metodorik sinpleena, baina guk, aurreko belaunaldietako txuletagileok, harro begiratuko diegu, “katea ez da eten” aldarri egiten dugun bitartean.
