Ñ zaharkitua

Atalak: Euskara

 

 

 

 

 

 

 

Mendeetan zehar euskal alfabetoak tiletak erabili ditu.

– Literatura zaharrean Ç eta Ñ erabiltzen ziren:

guec ajutu eç dugu (Donemiliagako 2. glosa, X mendekoa)

bioçeraño yndaçu … erioça (Eskuizkribua, Perez de Lazarraga, 1567)

etçuela egundaiño  (Gero, Axular, 1643)

– XX mendean beste tilet batzuk loratu ziren ugari: Đ, Ł, Ŕ, Ŝ eta Ŧ [d, l, s eta t gaineko tiletak ezin idatz ditzaket. Horregatik, beste hizkuntzetako tilet ezberdinak erabili ditut adibide gisa]:

auŝe da uŝua (Diccionario Vasco-Español-Francés, Azkue, 1906)

bañan gero urdałetik beŕiz (Xabiertxo, Lopez-Mendizabal, 1932)

1936’gn. uŕiłak 9 (Euzkadi’ko Agintaritzaren Egunerokoa, 1. zenbakia)

Itun Zâŕ eta Beŕia (Olabide, 1958)

Era berean:

Euzkaleŕi, saŕera, eđer, Mađalen, aŧa, Anŧon, iłargi, oło,iñola, baño, España, Iruña, Zuriñe, Auñamendi, ñabaŕ, andereño

– Azkenean, euskara batuak tilet gehienak baztertu zituen, eta gaur egun ia letra garbiak idazten dira:

guk ez dugu aiutua

bihotzeraino idazu … heriotza

ez zuela egundaino

hauxe da uxua

baina gero urdailetik berriz

1936ko urriaren 9a

 Itun Zahar eta Berria

Era berean:

Euskal Herri, sarrera, edder, Maddalen, aita, Antton, ilargi, oilo, inola, baino, Espainia

      Baina oraindik ere tilet-aztarna geratzen da hitz batzuetako Ñ letran:

Iruñea, Zuriñe, Auñamendi, ñabar, andereño

– Iruñea hitzari buruz, ez da arrazoirik inola, baino eta Espainia bezala ez idazteko, batez ere Euskaltzaindiak “Nafarroako udal-izendegia” izenburuko arauan dioenez, hiri horretako biztanleak iruindarrak direla eta horko gizonei iruinxeme izendatu zaiela kontuan harturik. Horren arabera: Iruinea.

– Emakume-izenetan ere Ñ letraren hutsaltasunaren frogapen argi bat dago. Arana-Elizalde izendegian, 1910ean argitaratu eta gaurko egunean ere oso hedatua eta arrakastatsuan, Andre Mariaren deituretatik datozen emakumezko izenak eratzeko, –NE atzizkia eransten zaie: Aintzane, Bidane, Edurne, Gotzone, Itsasne, Nekane eta Sorne, adibidez. Baina, –NE atzizkiak berez I letraren atzean ÑE soinua ematen badu ere, tilet-zaletasun handiko garai hartan Argiñe, Garbiñe, Zuriñe idatzi ziren eta orain ere idazten dira, aurrekoetako –NE atzizki garbia jarri beharrean: Argine, Garbine, Zurine.

 – Auñamendi eta ñabar hitzetan N letra bustitzeko ezin daiteke I letraren laguntzarik erabili, ahoskera aldatuko lekiokeelako. Hauetan, D, L, R eta T letretan egiten denez, N letra bikoitza: Aunnamendi, nnabar.

Badaude beste letra bustiez hasitako hitzak ere, inor asaldatu gabe: llabur, llollo, ttipi, ttuntturro.

– Andereño hitzean –ÑO atzizki txikigarri hau kontsonantez bukatutako hitzei ere eransten zaienez gero (haurño, adibidez), bustidurak ez du I letraren laguntzarik onartzen. Beraz, N bikoitza ere: haurnno, anderenno.

N bikoitza ez da inola ere azken modako burutaldia, Lazarragak ere bi idazkerak, Ñ eta NN, erabiltzen zituen eta.

çeña dan ayn andia (Eskuizkribua, Perez de Lazarraga, 1567)

orainganno ez nax ni eldu (‘’)

      Eta azkenez, hiru arrazoi hauexek ere daude Ñ letrako tileta baztertu eta iN edo NN idaztearen alde.

– Euskal alfabetoak tiletik gabeko letra garbiak oso izango lituzke:

a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z

– Interneteko hizkuntzak, ingelesean oinarrituta, ez du tiletik onartzen:

www.oinati.net (“Oñatiko” Udalaren interneteko gunea)

www.baranain.es (“Barañaingo” Udalarena)

www.urduna.com (“Urduñako” Udalarena)

Beraz, interneteko oztopoa saihesteko: Oinati, Barainain, Urduina.

– Iparraldeko euskaldunek, teklatuan Ñrik ez daukatenez, ezin dute Ñ idatzi. Behin Baionako idazle batek bidalitako e-mail baten izenburuan Iruna-Veleia idatzi behar izan zuen. Baita mundu zabalean euskaraz idazten duen askori ere gertatzen zaio. Hau dela eta, euskal ortografia orokorra izan dadin, euskaldun guztioi baliagarria izateko: Iruina-Veleia.