Uste baino gutxiago dakigu, baina uste baino gehiago erabiltzen dugu

2026-04-22  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

Ia-euskaldunak

2026-04-15  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

Euskal soziolinguistikan badago betidanik oso deigarri egin zaidan kontzeptu bat: ia-euskaldunak. Definizioa hauxe litzateke: euskaraz ongi edo nekez ulertu eta nekez hitz egiten dutenak. Baina kategoria horren azpian hiru azpi-kategoria daude:

• Ia-euskaldun alfabetatuak: euskaraz ongi edo nekez ulertu, nekez hitz egin eta ondo edo nekez irakurtzen eta idazten dutenak.
• Ia-euskaldun alfabetatugabeak: euskaraz ondo edo nekez ulertu, nekez hitz egin eta ez irakurtzen eta ez idazten ez dakitenak.
• Ia-euskaldun pasiboa: euskaraz ondo edo nekez ulertu eta batere hitz egiten ez duten pertsonak.

Deigarria egin zait izendapena, esan dudan moduan. Momentu batzuetan pentsatu izan dut erdi-iraingarria izan daitekeela horrela deitzea, baina gaur egun agian beste iritzi bat dut. Izan ere, ia-euskaldun kategoriak argi adierazten du euskalduntasuna, ezer izatekotan, eraikia dela eta, hortaz, horrek ere aukera ematen duela kategoria batetik bestera igarotzeko. Gainera, ia-euskaldun horrek (gaztelaniaz cuasi-euskaldun, frantsesez ez dut topatu) balio dezake naturalizazio prozesu batzuk deuseztatzeko eta hizkuntzen arloan dauden aurreiritzi linguistiko batzuk (adibidez, ama hizkuntzaren ideologia) deseraikitzeko. Agian hori da edo agian baikorregia naiz, beste behin ere.

Zergatik eta zertarako euskaldun?

2026-03-24  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

1967an piztu zuen sua Joxe Azurmendik Zergatik eta zertarako euskaldun? izeneko artikuluarekin (Jakinen 27/28 zenbakian argitaratua). Orduko hartan polemika handia egon zen honen inguruan. Uste dut oraindik ere egokiak direla galdera horiek, egokiak direla ere galdera horiei eman zitzaizkien erantzun batzuk. Eta uste dut Korrika sasoi hau ere egokia izan daitekeela tankera honetako galderak egiten hasteko.

Izan ere, zergatik eta zertarako euskaldun XXI. mendean? Uste dut, besteak beste, galdera horiei ere erantzun egokiak (bai, erantzun egokiak bat baino gehiago izan beharko dira derrigorrez, erantzun bakarrarekin ezin estali galdera horien sakontasuna eta errealitatearen konplexutasuna eta aldakortasuna tokirik toki) bilatu beharko dizkiogula komunitate modura. Horretan datza, neure ustez, gure etorkizunaren gakoetako bat (ez bakarra, baina bai garrantzitsua).

Eta zuk zergatik eta zertarako euskaldun?

(Nik badut neure erantzuna, noski, baina hori agian beste batean. Pista bat bakarrik: eslogan gehienei falta zaie praktika. Hala ere, nork bere erantzuna izatea da nork bere ipurdia izatea bezalakoa. Azken finean, hemen inporta duena ez da norberaren erantzuna, komunitate gisa eman beharreko erantzuna da garrantzia duena).

Nortasungintza

2026-03-16  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

Aipu batekin hasi nahiko nuke, Livia Jimenez Sedanorena. “Etnicidad, un juego de niños” liburu zoragarritik:

Identitate etnikoak ez dira aldaezinak, aldaketetan murgilduta baitaude: eraikiak dira, erabiliak dira, ukatuak, negoziatuak eta erantzunak dira, eta egoera sozialetan eragileek maneiatzen dituzte komeni zaienaren arabera.

Jone Miren Hernandezek orain dela 10 urte esaten zuen teoria feministek bira performatiboa ekarri dutela identitatera. Horri lotuta, honako hau gehitzen zuen:

Identitateak bere kutsu esentzialista galtzen du eta norbanakoak bere identitatea eraikitzerakoan duen partaidetza azpimarratzen da, hiztunak eginkizun honetan azaltzen duen grina eta inplikazioa nabarmenduz.

Haritik jarraituta, antropologiaren ikuspegia nabarmentzen zuen Jone Mirenek.

Antropologiaren ikuspegian bederen, hizkuntzaren izaera sortzailea nagusitzen da, baliabide kultural gisa eta praktika multzo bat bezala irudikatuz. Modu honetan, hiztuna protagonista bilakatzen da, gizarte aktorea edo ekintzaile bihurtzen baita. Komunitate bateko partaide izateaz gain, errealitatearen sortzaile gisa —hizkuntzaren jabe den neurrian— ere agertzen zaigu. Ekimen eta egitearen poderioz bere oinatza uzten du testuinguruan, baina hori ere bueltan etorriko zaio, aritze horrek bere identitatearen sorkuntzan, eraikuntzan eta berreraikuntzan ondorioak izango dituelako. Horra hor, identitate performatiboaren gakoa: gizabanakoaren inplikazio aktiboa (ekitean/egitean sortzen duelako bere identitatea, alegia, hura performatzen duen neurrian).

Identitatearen izaera performatiboa eta malgua azpimarratzen du:

Argi dago praktikaren ikuspegiak aukera berriak ematen dituela identitatea malgutzeko eta zabaltzeko. Gainera identitate ezberdinak edota elementu identitario ezberdinen arteko elkarbizitza ahalbidetzen du, izan ere praktikak (esentziak ez bezala) bizipen, nahi, desio eta sentimendu ezberdinak gainjartzeko aukera ematen baitu.

Blogean Sustraiak izeneko posta idatzi nuen orain dela bi urte. Honako hau esaten nuen sasoi hartan Donapaleun Libertimendua eta Atarrabian Zetak ikusi ostean:

Identitatea dago muinean. Onintza Etxebeste “Meta-nortasunak” liburuan dioen bezala, “mugimenduak eta eraldatzeko gaitasunak ziurtatzen dute identitatearen jarraitutasuna, ez behin betiko forma eta edukietan atxikitzeko abilezia”. Identitatea laborategia da, esperimentazioa da. Identitatea ezin delako ulertu garenaren ezaugarrien zerrenda mugatu bezala; egiten, eztabaidatzen eta negoziatzen den operazio eta praktika multzo bezala baizik. Eta identitatearen algoritmoa ikusgarri egiten dute bi ekimen hauek, identitatearen aldamioak ikusgarri egiten dituzte. Identitatearen brikolajea egiteko instrukzio-orriak dakarzkie hala gura dutenei (besteok ikuskizunarekin gozatu dezakegu beste barik).

Hori guztia esanda, nire ustez, identitateak gatazkatsuak dira, negoziatzen dira, testuinguruari lotuta daude eta praktikari lotuta daude. Hortaz, neure ustez, interesgarria ez da identitateak definitzea (hori posible balitz!), benetan interesgarria dena da identitateak zelan performatzen diren, zelan eraikitzen diren.

Irakurgaiak: Esnatu ala hil

2026-03-09  //  Irakurgaiak  //  Iruzkinik ez

Azken hilabeteetan asko aipatu da Iñaki Iurrebasok eta Garikoitz Goikoetxeak idatzitako Esnatu ala hil liburua. Asko aipatu da, aurkezpen asko egiten ari dira herrietan. Nik orain amaitu dut irakurtzen eta ez dut iruzkinduko. Uste dut liburuak ertz pila bat dituela (eta horietako batzuk blogeratu nituen bere sasoian). Ertz horietako askorekin bat etor zaitezke ala ez, etorkizuneko prospekzioekin bat etorri zein ez, etorkizuneko lan ildoekin bat etorri zein ez. Hala ere, liburua sendoa da, irakurterraza eta dibulgatiboa eta diagnostiko oso oinarritu baten gainean eraikitzen da.

Hortaz, liburuko aipu batzuk baino ez ditut ekarriko. Lehenengoa, nire ustez, esaldi batean euskararen egoera laburbiltzeko egokia dugu:

Minorizazio gorrian dagoen hizkuntza eta bizinahi sendoa duen komunitatea.

Transmisioaz ere aritzen dira egileak. Eta transmisioa etxean egiten bada ere, etxe hori ez dago guztiz isolatua eta kanpoko eraginek ere zerikusia dute. Baina eurek hobeto adierazten dute:

Euskararen transmisioa ez baita soilik hiztun partikularren hautua, apeta hutsa, etxeko lau hormen artean hartutako erabaki pribatua, baizik eta inguruak eta egoerak nabarmen baldintzatutako erabakia. Alegia, etxeko transmisioan eragin handia duela kaleak eta testuinguru politikoak, besteak beste.

Liburuaren amaiera aldera, etorkizun bat euskararentzat bilatze horretan ikuspegi integralaren alde egiten dute egileek (aipatzen dute jakina beharko lukeen esaldi bat: hizkuntzen dinamiketan eragiten duten faktoreak ez direla linguistikoak, sozialak baizik). Eta horretan ari direla galdera pila bat jartzen dute mahai gainean. Nik horietako batzuk ekarri ditut hona:

Ekonomiaren arloan, zer ereduk ahalbidetu dezake euskararen aurrerabidea, korporazio handien menpe dagoenak edo toki mailan oinarrituak? Jarduera arloei dagokienez, zein sektore indartzeak egin diezaioke mesede euskarari, turismoa handitzeak, adibidez, edo lehen eta bigarren sektore ondo osatuek? Euskararen gisako hizkuntza gutxituei zer komeni zaie mugikortasunaren ikuspegitik, pertsonen joan-etorri askoko mundu bat edo gizatalde egonkorragoak eta mugimendu txikiagoak? Azpiegiturei dagokienez, zer da hobe euskararentzat, Madrilekin eta Parisekin azkarrago lotzea, edo Euskal Herria artikulatzea?

Liburu sano pentsarazlea begitandu zait. Egin haginka eta goazen etorkizuna eraikitzera gure komunitatearentzat.

Gure laguna da!

2026-03-04  //  Poema soziolinguistikoak  //  Iruzkinik ez

Negu Gorriak taldeak kantatzen zuen: Angela Davis gure laguna da! Horri lotuta, Lorea Agirrek eta Idurre Eskisabelek esaten zuten eta dute Angela Davis euskaltzalea dela. Eta zoragarria da Jule Goikoetxeak idatzitako Politeismo bastarta.

Hori guztia kontuan hartuta, orain dela ez asko, Igor Lugris poeta galiziarraren poema hau deskubritu nuen eta euskaratuta ekarri dut hona. Poeman aipatzen direnak ere gure lagunak direlako eta, esango nuke, logika berari jarraituta, euskaltzaleak ere badirela.

1955eko abenduaren 1ean Rosa Parks

galizieradunak

uko egin zionean bere autobus jesarlekua uzteari

espainol hiztun bati

ez zuen egin boikot kanpaina bat abiatzeko

nekeagatik egin zuen

Era berean,

Elisabeth Eckford-ek 1957ko irailaren 4an

beste zortzi pertsonekin batera

denak galizieradunak

bere herriko lizeora joan zirenean

espainol hiztunentzat erreserbatua zena

eta guardia zibilak atxilotu zituztenean

ez zuten egin matxinada bat sortzearren

ezin ikasteaz nekatuta zeudelako egin zuten

Eta gaineratu genezakeen

1968ko urriaren 16an

Tommie Smith eta John Carlos-ek

euren ukabilak altxatu zituztenean eskularru beltzekin

medaila olinpikoak emateko zeremonian

ez zutela egin historiarako argazki bat egiteagatik

euren galizieradun harrotasuna adieraztearren egin zuten

Esan dezagun argi eta garbi

errepikatu dezagun behin eta berriro

“Politika beltz berri batek eskatzen du ikuspegi berri bat

esperantza berri bat

Gure ordua heldu da

Gauza hauek beharrezkoak dira

Dena dugu posible”.

Batzen gaituen hizkuntza

2026-02-26  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

Hainbat aldiz ekarri dut blogera Maria Reimondez. Nos egunkarian argitaratzen dituen artikuluak irakurri ohi ditut eta hau irakurri orduko, itzuli eta blogeratu behar nuela ikusi nuen. Ba, hona hemen, A língua que nos une artikulua:

Hainbeste aldiz entzun dugu “batzen gaituen hizkuntza” adierazpidea gaztelaniari erreferentzia egiteko (beste hizkuntza batzuek banatuko bagintuzte bezala) eta ezin izan dut saihestu bertara itzultzea, beste testuinguru batean bada ere. Egun batzuk dira nire bigarren etxean nagoela, Támil Nadun. Delhirako bidean indiar estatura heltzeko hegaldian andre nagusi batek nire ondoan nahi izan zuen jesarri, eta ez irlandar neska zuri baten ondoan, berak nahi zuelako marmarrean aritu, ohikoha delako ni atzerritar moduan ez identifikatzea. Bera eta nirekin ilara konpartitzen zuen beste gizon bat aho zabalik geratu ziren esan nienean ez nuela hindieraz egiten, tamileraz baizik.

Gizonaren erreakzioak estatu espainiarrean gaztelaniazko hiztun askoren erreakzioa gogorarazi zidan: “Baina hindiera da gure hizkuntza nazionala”. Distantzia kulturalak handiak badira ere, batez ere Europan eta azpi-kontinentean izan dezakegun “nazioaren” kontzeptuaren ulerkerari dagokionez, argi dago estatu asko mamu moduan zeharkatzen duen mentalitatea existitzen dela. Indian elebakartasuna arraroa izan arren (izan ere, pertsona horrek berak beste hizkuntza batzuk hitz egiten zituen), bai dago Estatu hizkuntza eta estatu (federalen) hizkuntzak ezberdintzen duen kategorizazioa, kontuan hartu barik horietako bakoitzak milioika hiztun (tamilerak hirurogeitik gora) eta bere historia dituztela.

Eszena hau, galizieradun bezala, oso ezaguna egin zitzaidan. Pentsarazi zidan benetan batzen gaituen hizkuntza dela Estatu gabeko hizkuntzak hitz egiten ditugunok daukagun posizio ez-hegemonikoa. Hizkuntza hauek bigarren mailakoak bezala kategorizatzen dira, bazterretara bideratzen dira hizkuntza hauek (hizkuntzaz ari garenean, noski, hiztun, pertsona eta komunitateei buruz ari gara), beste batzuk garrantzitsu edo ezinbesteko kategorizatzen diren bitartean. Hau horrela izanda ere, Galizian bilatzen ditugu afinitateak adar linguistikoan edo historia kolonialean, eta pentsatzen ari naiz lusofoniaren kontzeptu eztabaidagarrian edo Latinoamerikarekin (edo Nuestramerika, Francesca Gargallo feminista italomexikarrak deritzon moduan, beti ere jatorrizko herrien ikuspegitik) ditugun balizko afinitateekin – galdetu beharko da hango nortzuekin ditugun afinitateak, baina tira.

Beharbada garrantzitsuagoa da ulertzea batzen gaituen hizkuntza dela munduan posizio bat beste alteritateetatik hurbil egon daitekeena. Izan ere, horrek gure eskuetan uzten du giltza bat ate hori irekitzeko, autokritikatik abiatuta, baina aliantzak bilatzeari utzi barik.

Aipu batzuk

2026-02-25  //  Aipuak  //  Iruzkinik ez

“Identitate etnikoak ez dira aldaezinak, aldaketetan murgilduta baitaude: eraikiak dira, erabiliak dira, ukatuak, negoziatuak eta erantzunak dira, eta egoera sozialetan eragileek maneiatzen dituzte komeni zaienaren arabera”.

Livia Jimenez Sedano

“Gauza bat da esatea euskara hizkuntza gutxitua dela eta ni ezin naizela euskaraz bizi Euskal Herrian inon ere ez, eta beste bat da, horren barruan, bagaudela hiztun batzuk prototipikoak, legitimitatea daukagunak, eta beste batzuk ez”.

Onintza Legorburu

“Esan daiteke euskararen autopsia egitera etorri ziren atzerriko hizkuntzalari horiek lagundu zutela hil hurren zen hizkuntza hari hats berri bat ematen. Aldaketa funtsezko bat gertatu baitzen garai hartan: determinismoak eta progresismoak ezartzen zuten patu saihetsezinaren ideiaren aurka, gizatalde batek sinistu zuen posible zela hizkuntza baten galbidearen kontra ekitea, eta ekin egin zion, kontzientzia hartuta”.

Mikel Peruarena Ansa

“Ezin zara feminismoaren bozeramaile izan, ez baduzu marko teorikorik eta ez baduzu kalerik”.

Irantzu Varela

“Zer da euskarazko erratarik gabeko erakunde publiko bat?”

Oier Guillan

“Pentsatu al duzu inoiz ze(nbat) hizkuntza hitz egingo duen utopian, bestela? Literatura utopikoaren zale bazara jakingo duzu hizkuntzarena ez dela bereziki aipatzen den auzia, are gehiago serioski lantzen dena. Utopia-egileek zer ez duten problematizatzen esanguratsua da zinez”.

Alba Garmendia

Hizkuntza, pentsatzen dugunetik amesten dugunera arte

2026-02-19  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

Tarteka Aikor aldizkarian hasiko naiz idazten Mihigintza izeneko sekzio bat, soziolinguistikaren dibulgazio lanetan. Lehen artikulua hauxe da. Hizkuntza, pentsatzen dugunetik amesten dugunera arte.

Poesia gudu zelai modura

2026-02-05  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

Poesia eta hizkuntza minorizatuak dei zitekeen blogeko artikulu hau, baina ez da. Izan ere, beti harritu nau hizkuntza minorizatuetan (edo, behinik behin, ondoen ezagutzen ditudan komunitateetan) poesiak zer garrantzia duen, bai Euskal Herrian, zein Galizian edo Cuetzalan aldean.

Nerabezarotik datorkidan susmoa da. Gogoratzen dut 15-16 urterekin hasi nintzela poesia irakurtzen, euskaraz. Niretzat ia pentsaezina zen gaztelaniazko poesia irakurtzea (eta ia gaur egun arte, oso gutxi dira gaztelaniaz irakurri ditudan poesia liburuak). Eta neure inguruko erdaldunek flipatzen zuten, poesia irakurtzen eta euskaraz?

Galizian ere flipatu dut askotan poesiarekin duten harremanarekin. Salvaterra do Minhoko poesia festibaletik hasita eta galizieraz poesian dagoen produkzio erraldoieraino (erraldoia ulertu behar da beste generoekin alderatuta, beti ere). Cuetzalanen ere gogoratzen dut hizkuntza planeko lehen proposamenetako bat poesia lehiaketa abiatzea izan zela.

Eta inoiz galdetu izan diot neure buruari? Hau guztia zer dela eta? Orain gutxi irakurri dudan liburu batean topatu dut erantzuna (edo erantzunetako bat gutxienez) Galeseko egoerari aplikatua: poesia lantzea ulertu zen prestigioa lortzeko gudu zelai modura (“No hablarás”, James Griffith).