Zelan elikatu euskararen “kontakizun” berria?

2026-06-16  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

Orain dela gutxi egin da Taupada jardunaldia Getxon eta bertan, besteak beste, Miren Artetxek hitzartze itzel bat eskaini zigun. Gaia ez zen nolanahikoa: Nola elikatu hizkuntzen inguruko kontakizunak ikuspegi intersekzionaletik?

20 minutu eskasetan Mirenek gaur egungo euskalgintza eta soziolinguistika erabat inbaditzen dituzten gai, azpigai eta gogoeta sakonak plazaratzen ditu. Niri behintzat burua lehertu zait eta biziki interesgarria iruditu zait ekarri duen ikuspuntua.

Zintzo jokatzeko, onena bere ahotan entzutea da (behean duzue bideoa!), baina nire gako propioak ematearren, gutxienez honako kontzeptu hauek jartzen ditu mahai gainean: ikuspegi intersekzionala, botere harremanak, hizkuntza zapalkuntza, gurutzaketak, konplexutasuna, hizkuntza ideologiak, hiztun ideala, autentikotasuna, euskalduntasun mistiko edo mitikoa, identitate metatuak, ama hizkuntza, Olentzeroa eta Txirrita, Fishman eta Txepetx, Jone Miren Hernandez eta Jaime Altuna, anonimotasuna…

Laburbilduz, gure euskalduntasunari modu homogeneo eta isolatuan begiratzeari uzteko proposamen bat da: ezin dugu hizkuntza bereizi generotik, klasetik edo jatorritik.

Baina hitzaldiaren onena amaierako “aldarria” da. Gure diskurtsoen zimenduak mugitzen dituen galdera horietako bat:

“Feminismoaren utopia da generorik gabeko gizartea, komunismoarena klaserik gabeko gizartea, eta zein da ba euskalgintzaren utopia?”

Ez galdu minutu bat gehiago eta eman play beheko bideoari, merezi du eta!

Aipaketa

2026-06-08  //  Aipuak  //  Iruzkinik ez

“Ez dugu jakin euskararen gramatika eta deklinazioa teorizatzen”.

Oier Guillan

“Finean, gure ustez itzulpengintza eta horrekin loturiko lanbideak (IZIak) gako izan dira normalizazio deituriko aldaketa soziala martxan jartzeko, eta oraindik trakzio-indar nahikorik ez duen esparruetan hura sostengatzeko. Itzultzea bera erabilera berri horietara ohitzeko entrenamendua da”.

Lamia Filali-Mouncef Lazkano eta Patricia Jorge Kuartango

“Gaztelaniaz hitz egitea erraza zen. Katalanez hitz egiteak ikusgai jartzea esan nahi zuen. Hanka sartzea. Ez horren soinu naturala izatea. Zer auzotatik zentozen ezagutzera ematea, zeintzuk ziren zure gurasoak eta zer leku zenuen inork aipatzen ez zuen baina denok ulertzen genuen hierarkian”.

Rocío Abella

“Euskaldunak, euskara-dunak, pribilegiatu? Zentzu askotan eta batez beste, bai. Baina gutako askoren pribilegioak zuritasunari eta mendabaldar izateari lotuta daude –ez denenak, badirelako ere euskaldun baztertuak, arrazializatuak…–, ez euskaldun izateari. Are gutxiago, euskaraz bizitzeko ahalegina egiten duen euskalduna baldin bazara”.

Zigor Olabarria Oleaga

“Praktika jakin batzuk eraldatu nahi baditugu, haien testuingurua sakon ezagutu behar dugu”.

Maria Reimondez

“Gobernuetan, hirigintza departamenduetan, ekonomia sailean eta ogasun zerbitzuetan hartzen dira eragin soziolinguistiko handiena duten erabakiak”.

Asier Basurto

Hizkuntza-kanona

2026-06-02  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

Nork ezartzen du hizkuntza kanona? Zelan ezartzen da? Beste berba batzuekin esateko, nork ematen die legitimitatea hiztunei eta zelan egiten da prozesu hori? Nortzuk autobaztertzen dira kanon horretatik? Nork du autopertzepzio negatiboa bere berbakera/ahoskera dela eta? Eta zergatik? Galdera interesgarriak dira, baina erantzunak ……… zailak dira gero (spoiler: Euskaltzaindiak ez du ematen legitimazioa, askoz prozesu konplexuagoa da eta askoz sozialagoa).

Galdera horiekin gogoratu naiz Goizalde Landabasoren Sasikook zutabea irakurri ostean. Honako hau dio Goizaldek:

Sasikoak gara gu, pedigririk gabeko euskaldunak, helduaroan euskara ikasitakoak baino apur bat goratxoago, baina ez asko. Eta zer diren gauzak, pedigridunekin bezala, gure euskalduntasunaren erantzukizuna gurasoek dute, beraiek eman baitziguten hizkuntza, baina beste era batera: transmisioa azpikontratatu egin zuten. Hori oso ohikoa zen ni jaio/hazi nintzen tokian eta antzerakoetan. (…) Sasikoak gara eta modu batera edo bestera ez dela aski esan izan digute denboran zehar. Eta lantzean behin galdetzen digute, zuenean zelan esaten zen…? edota: gasteiztarra/ miarriztarra/ bilbotarra/ faltzestarra eta euskalduna? Batzuei buruak katakrok egiten die norbaitek aurreiritzi sendoak hausten dizkienean.

Irakurri nuenean Derioko Tximintx komunitateak erabili zuen lelo batekin gogoratu nintzen: Perfektoak diren euskaldun inperfektoak. Honela zioten (genioen):

Tximintx perfektoak diren euskaldun inperfektoen komunitatea da. Tximintx derioztarrek osatuko dute, derioztar euskaldunek, baina, batez ere, euskaraz bizitzeko desira duten derioztar euskaldunek (desira bizi-nahia edo indar biziarazle moduan ulertuta). Gaitasuna ez da inondik ere baldintza. Desira da garrantzitsuagoa eta, jakina, praktika.

Eta beste txiribuelta bat eman zidan buruak Goizalderena irakurri ostean eta honako honekin gogoratu nintzen: Antzuolan egindako Eskuirt jaiarekin eta bertako leloarekin: hiztunak eta lizunak.

Gogorarazpenak izatea ona da, baina hasierako galderei erantzun egokia eman beharko diegu etorkizunean, geure buruak berrasmatzeko (edo desasmatzeko) egoera berrietara egokitzeko. Hau da: kanonik behar al du hizkuntza batek edo elkar-ulermena nahiko al da? Eta, beharko balu, nork eta zelan ezarriko du kanon hori? Kolektiboki erantzun beharko zaie galdera hauei …

Kultura, antropologia eta beste tontakeriak

2026-05-26  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

Orain dela gutxi irakurri dut Angel Diaz de Rada antropologoaren “Cultura, antropología y otras tonterías” liburua. Liburu horrek kultura du ardatz nagusi eta antropologiari oso lotuta dago (eta, hein batean, blog honen interesguneetatik apur bat aparte dabil). Hala ere, nire ustez, oso liburu erakargarria da zientzia egiten ahalegintzen garen guztiontzat. Eta hori dela eta, liburuko aipu batzuk ekarri nahi izan ditut hona:

Agentzia, helburuak lortzeari dagokionez, bitartekoen kontrol nahiko malgu gisa uler daiteke. Erakunde batek beste batek baino agentzia gehiago duela esatea malgutasun handiagoa duela esatea da (bitarteko eta helburu gehiago ditu aukeratzeko). Zenbat eta agentzia handiagoa izan inork prozesu bati buruz, orduan eta gehiago izan daiteke emaitzaren erantzule.

 

Reifikazioa da giza fenomenoak gauzak balira bezala antzematea. Hau da, gizakien produktuak naturazko egitate, lege kosmikoen emaitza edo jainkoen borondatearen adierazpen bezala antzematea da reifikazioa.

Asko egiten du berba liburuan tokikoaz, zehatzaz, egunerokoaz. Horren harira, honako hau dio (ez berbaz berba modu jarraituan, baina tira, hau ez da argitalpen akademiko bat): tokikoa da unibertsala, zehatza da unibertsala. Eta dena, den-dena, harreman soziala.

Tradizioari buruz ere egiten du berba luze eta zabal:

Tradizioa ez da erabat determinatzen gaituen indarra, baizik eta gorputz bizidunetan eta bizitzako objektuetan inskribatutako arauak birsortzeko gure esku jartzen dituen prozesua.

Identitatea ere hizpidera ekartzen du. Egia esateko, identitatea baino egileak gurago du identifikazioei buruz berba egitea. Identitatea ez, identifikazioak (horrela pluralean). Gogoetatzeko modukoa, behintzat.

Azken aipu bat, hizkuntzaren biziberritzea bezalako diziplina zientifiko multidiziplinarra den gurerako ere balio dezakeena:

Espezialisten mundu batean, espezializazio mota guztiak kritikatzen espezialistak gara, espezializazio horiek, bakoitzak bere aldetik, gizarte-bizitza zehatzaren konplexutasuna menderatu nahi dutenean.

Irakurgaiak: Linguística eco-

2026-05-12  //  Irakurgaiak  //  Iruzkinik ez

Blog honetan gutxi egin izan dut berba linguistikari buruz (alderdi sozialak ditu ardatz blogak, ez linguistikoak, nahiz eta biak ala biak uste nuena baino gertuago izan). Baina orain dela urte batzuk irakurri nituen liburu baten gainean gura dut berba egin: Teresa Mouré galiziarraren Linguística eco- liburua.

Liburu sano dibulgatiboa da Teresarena, baina errigore akademikotik hurbil. Deigarria da adibidez liburuan zer esaten duen hizkuntzari buruz. Hona bere berbetan: “hizkuntza abstrakzio bat da”. Beste berba batzuetan esateko, hizkuntza kontzeptua eraikia da. Horregatik, erabilera tekniko batzuetan diasistema berba erabiltzen da, eta ez hizkuntza. Izan ere, berba egiteko modu bati hizkuntza deitzeko ezaugarri linguistikoak bai hartzen dira kontuan, baina baita ezaugarri sozial, historiko, politiko eta antropologikoak ere. Hortaz, hizkuntza eta dialektoaren arteko ezberdintasuna, kasu gehienetan, ez da linguistikoa (gogoratu adibidez katalana eta valentziera, edo galiziera eta portugesa, edo Asturiasen berba egiten den galizierari buruz dagoen auzia).

Horren inguruko adibide bat ematen du Teresa Mourek bere liburuan. Ethnologue-k 30 hizkuntza kitxua jasotzen ditu, baina ingelesa, portugesa, frantsesa edo espainola bakarrak dira (nahiz eta herrialde askotan egiten diren berba eta haien arteko diferentzia oso nabarmenak egon hainbat eta hainbat esparru linguistikotan). Wikipediaren arabera, ingelesaren 30 aldaera baino gehiago daude munduan, baina, kontuz, horiek ez dira hizkuntzak, dialektoak dira. Kitxuak, ostera, bai, 30 hizkuntza dira, elkarren ondoan dauden arren eta ulergarritasun handia izan euren artean.

Beste mila kontu interesgarri dakar liburuak, jakina. Hizkuntzen gaineko mito eta estereotipoak egurtzen ditu, esaterako, hizkuntza errazagoak eta zailagoak, handiak eta txikiak, globalak eta partikularrak, komunikazio eta identitate hizkuntzak, aberatsak eta pobreak, primitiboak eta modernoak, konplexuak eta sinpleak, politak eta zatarrak, … Horrez gain, Mourek linguistikaren eurozentrismoaz ere egiten du berba. Eta aniztasunaz, eta hizkuntzen heriotzaz (edo metafora biologizista horretaz), eta hizkuntzak salbatzeaz, eta abarrez ere aritzen da. Baina, seguruenik, onena izango da liburua bera irakurtzea, ezta?

Pizkundea

2026-05-04  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

Kontseilua Pizkundea izeneko kanpaina ari da garatzen (horri lotuta, ekainaren 13an mobilizazioa dago deitua Iruñean). Eusko Jaurlaritza Jauzia gara izenean ere ari da antzeko zeozer garatzen (mobilizaziorik ez, noski). Eta Uema ere ari da Esnatu izeneko proiektua garatzen. Nik, baina, labur zurrean Pizkundea hartuko dut erreferentzia (baina ulertu hiru hauei eta beste batzuei ere egiten diedala erreferentzia).

Hortaz, Pizkundea behar dugu euskaldunok. Eta horrek narama momentuz izan dugun bigarren pizkundera (60-70 hamarkadetan hasi zena eta gaur egun arte luzatu daitekeena, modu batera edo bestera). Eta, horretarako, gura dut modu sintetikoan eta laburrean bigarren pizkundearen inguruko kontu batzuk aipatzea (tesi baterako ematen du gai honek eta nire asmoa ez da inondik inora tesi bat egitea, blogeko artikulu luze samarra baizik).

Bigarren pizkunde horren ibilbidea, praktika eta filosofia nahiko aztertua izan da orain arte. Hor daude, adibidez, Onintza Odriozola, Alaitz Aizpuru eta beste hainbaten ekarpenak. Eta haiek nik baino hobeto islatu dute bigarren pizkunde horrek gurean izan dituen eta dituen eragin eta ondorioak.

Baina … uste dut gutxi aipatzen dela Pizkunde hori gertatu zenean mundu mailan gertatzen ari zena. Izan ere, bigarren Pizkunde horrek bat egin zuen 68 luzea (izena Imanol Satrustegiren artikulu honetatik hartu dut) deitzen den nazioarteko koiunturarekin (historialari italiar batek, zeinaren izena ez dudan gogoratzen, bigarren oldarraldi proletarioa deitu zion). 68 luze horren eraginez, hasi ziren garatzen mugimendu sozial berriak deitutakoak: ekologismoa, feminismoa, gay eta lesbianen askapen mugimenduak, mugimendu antimilitaristak eta abar.

Baita etnizitate mugimenduak ere (etnizitate mugimendu berbaren alde egin dut, nahiz eta jakin gurean etnia nahiko kontzeptu eztabaidagarria den. Etnizitate mugimendu hauen barruan, esplizituki abertzaleak diren mugimenduak daude, baina bestelako adierazpide batzuek ere badute kabida. Era berean, izen horrekin hizkuntzaz gaindiko mugimenduak izendatu nahi izan ditut).

Sasoi hartakoa da maorien biziberritzearen hasiera Zeelanda Berrian eta sasoi hartakoa da Galeseko Cymdeithas mugimendua ere. Baina fenomenoa luze-zabala da: Ipar Irlandan eta Galizian, Bretainian eta Korsikan, Hego Tirolen eta Katalunian, Kurdistanen eta Amerikako Estatu Batuetan (indigenak). Eta mugimendu horiek edan zuten Afrikan eta Ozeanian sortzen ari ziren estatu berrietatik (independentzia prozesuetatik) eta edan zuten AEBtako beltzen askapen mugimenduetatik (hein batean, mugimendu hau ere etnizitate mugimendu gisa har daiteke). Eta, niretzat garrantzitsuena dena, 68 luze horren izpirituarekin guztiz bat egiten zuten mugimendu hauek guztiak.

Hortaz, euskararen (eta euskaldunen) bigarren pizkunde horrek mundu mailako dinamika askatzaile batzuekin egin zuen bat. Dinamika askatzaile horiek balio berri(tu)ak, praktika berri(tu)ak eta iruditegi berri(tu)ak sorrarazi zituzten, hizkuntza hegemonikoetan eta hizkuntza ez-hegemonikoetan. Horren alaba gara gu, noski, horren alaba da hein handi batean euskararen aldeko mugimendu soziala.

Dinamika askatzaile horiek, gainera, hizkuntzan ez ezik, kulturan ere eragina izan zuten. Horrela bakarrik uler daiteke herri-kulturen indartzea 60-70 hamarkadetatik aurrera (folk musika izan daiteke adibide bat, baina gurera ekarrita, txalaparta, alboka, trikitixa, bertsogintza, dantzak, maskaradak, libertimenduak eta abarren garrantziaz ere egin daiteke berba).

Eta behar dugun Pizkunde berriaz zer? Ez nabil proposatzen (ondo uler dadila) mundu mailako dinamika askatzailea behar dugunik pizkunde berri horri ekiteko, ez. Uste dut gure komunitateak badituela indarrak eta ahalak pizkunde berri horri bere kabuz ekiteko (baina, kontuz, lehen pizkundeak, abertzaletasunaren sorreraren abaroan egin zenak, bat egin zuen nazionalismo erromantikoaren mugimenduarekin, mundu mailako korronte politiko, kultural eta filosofiko batekin, alegia). Ez, ez da hori. Nik gehiago lotuko nuke pizkundearen inguruan sortutako praktika sorta askatzaile horiekin.

Ea esplikatzen naizen. Pizkundea, jauzia edo esnatzea ezin da planteatu huts-hutsean, ezerezean. Hizkuntza azken finean ez da ezer, hizkuntzari lotutako praktika komunitarioen sorta ez bada. Hizkuntza soziala da guztiz, eta plaza sozialean ebatzi behar da bere geroa (bide batez, aditu Soziolinguistika Klusterraren azken ikerketa honek zer dioen hirigintzari buruz). Eta hizkuntza ez-hegemonikoontzako, zoritxarrez (zoritxarrez diot bestela errazago zatekeelako, ez tristatzen nauelako), ezinbestekoa da geure praktikak balio askatzaileekin lerrokatzea. Eta hor landu beharrekoa dugula iruditzen zait.

Izan ere, gaur egun dauden mundu mailako utopia nagusiek ez dute gure hizkuntzaren arazoa konponduko (esaldi hau ez da nirea, baina ez dakit nondik “lapurtu” dudan). Guk geuk (beste komunitate gutxituekin batera) bilatu beharko dugu geure bide propioa. Baina bide hori mundu mailako utopia nagusiekin batera egin beharko dugu zati batzuetan, aldendu beharko dugu beste zati batzuetan. Tokikotik eta lokatzetik, praktika askatzaile eta burujabeekin, amesten dugun geroa orainera ekarrita. Borroka eta desira uztartzen.

Kontuz, hau neure iritzia baino ez da. Fundamentuzkoa dela uste dut (horregatik jaurti dut plazara), baina puntu eta gako askotan seguruenik okerra izango da (ez naiz adituegia aipatu ditudan hainbat gaitan). Badaezpada ere, nahiago dut hau guztia apaltasunetik ulertua izatea, ez iritzi borobil bat bezala.

Pogoan ikusiko dugu elkar.

Esatea da egitea

2026-04-28  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

Aholkulari ibiltzen naiz ni euskara biziberritzeko lanetan eta, horrez gain, ikerketan ere aritzen naiz. Hori dela eta, askotan tokatu eta tokatzen zait irakurtzea totxo teorikoak. Batzuetan testu horiek ederto batean ulertzen dira, baina beste batzuetan benetako ahaleginak egin behar dira akademiera ulertzeko (akademiera da ikertzaile askok erabiltzen duten dialekto ulergaitz hori). Aspaldi egin nuen berba horri buruz blog honetan.

Orduko hartan, bell hooks-en berba lau eta minuskulei buruz aritu nintzen. Eta horrela amaitu nuen: akademia bai, baina neurrian. Orain gutxi hasi naiz Txorierriko Aikor aldizkarian mihigintza izeneko testuak idazten. Eta berba lauena da izan dudan kezketako bat. Nire ustez, teoria idatzita egon behar da modu praktikoan eta horretan ahalegindu naiz (ez dakit lortu dudan, irakurleek esan beharko dute, baina behintzat kontziente egin dut hautua).

Eta horrek bat egiten du hizkuntza antropologian ikasi dudan kontzeptu batekin. Hizkuntza ez da bakarrik subjektuen artean mezuak trukatzeko kode bat. Hori baino gehiago da. Hizkuntza soziala da, eta beste pertsona batzuekin harremanetan jartzen gara, loturak sortzen ditugu, munduaren gaineko ebaluazioak egiten ditugu, inguratzen gaituen errealitatean eragiten dugu eta nortasun sozialak eraiki eta interpretatzen ditugu. Esatea da egitea, egitea da esatea.

Uste baino gutxiago dakigu, baina uste baino gehiago erabiltzen dugu

2026-04-22  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

Ia-euskaldunak

2026-04-15  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

Euskal soziolinguistikan badago betidanik oso deigarri egin zaidan kontzeptu bat: ia-euskaldunak. Definizioa hauxe litzateke: euskaraz ongi edo nekez ulertu eta nekez hitz egiten dutenak. Baina kategoria horren azpian hiru azpi-kategoria daude:

• Ia-euskaldun alfabetatuak: euskaraz ongi edo nekez ulertu, nekez hitz egin eta ondo edo nekez irakurtzen eta idazten dutenak.
• Ia-euskaldun alfabetatugabeak: euskaraz ondo edo nekez ulertu, nekez hitz egin eta ez irakurtzen eta ez idazten ez dakitenak.
• Ia-euskaldun pasiboa: euskaraz ondo edo nekez ulertu eta batere hitz egiten ez duten pertsonak.

Deigarria egin zait izendapena, esan dudan moduan. Momentu batzuetan pentsatu izan dut erdi-iraingarria izan daitekeela horrela deitzea, baina gaur egun agian beste iritzi bat dut. Izan ere, ia-euskaldun kategoriak argi adierazten du euskalduntasuna, ezer izatekotan, eraikia dela eta, hortaz, horrek ere aukera ematen duela kategoria batetik bestera igarotzeko. Gainera, ia-euskaldun horrek (gaztelaniaz cuasi-euskaldun, frantsesez ez dut topatu) balio dezake naturalizazio prozesu batzuk deuseztatzeko eta hizkuntzen arloan dauden aurreiritzi linguistiko batzuk (adibidez, ama hizkuntzaren ideologia) deseraikitzeko. Agian hori da edo agian baikorregia naiz, beste behin ere.

Zergatik eta zertarako euskaldun?

2026-03-24  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

1967an piztu zuen sua Joxe Azurmendik Zergatik eta zertarako euskaldun? izeneko artikuluarekin (Jakinen 27/28 zenbakian argitaratua). Orduko hartan polemika handia egon zen honen inguruan. Uste dut oraindik ere egokiak direla galdera horiek, egokiak direla ere galdera horiei eman zitzaizkien erantzun batzuk. Eta uste dut Korrika sasoi hau ere egokia izan daitekeela tankera honetako galderak egiten hasteko.

Izan ere, zergatik eta zertarako euskaldun XXI. mendean? Uste dut, besteak beste, galdera horiei ere erantzun egokiak (bai, erantzun egokiak bat baino gehiago izan beharko dira derrigorrez, erantzun bakarrarekin ezin estali galdera horien sakontasuna eta errealitatearen konplexutasuna eta aldakortasuna tokirik toki) bilatu beharko dizkiogula komunitate modura. Horretan datza, neure ustez, gure etorkizunaren gakoetako bat (ez bakarra, baina bai garrantzitsua).

Eta zuk zergatik eta zertarako euskaldun?

(Nik badut neure erantzuna, noski, baina hori agian beste batean. Pista bat bakarrik: eslogan gehienei falta zaie praktika. Hala ere, nork bere erantzuna izatea da nork bere ipurdia izatea bezalakoa. Azken finean, hemen inporta duena ez da norberaren erantzuna, komunitate gisa eman beharreko erantzuna da garrantzia duena).