Los vascos

2026-10-13  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

Iñigo Beitiaren tesian asko egiten da berba Arabako muga izaeraz (berak honako termino hau erabiltzen du: liminaritatea). Eta, horren harira, aipatzen du Lautadako herrietara bizitzera joaten ziren euskaldunei “los vascos” deitzen zietela. Gasteizko adibide batzuk ere aipatzen ditu Iñigok bere tesian. Nik ere entzun dut esamolde hori behin baino gehiagotan. Basauriko lagun baten familiari ere horrela deitzen zioten herrian, Karrantzan ere vascoak ziren euskaldunak eta imajinatzen dut beste hainbat herritan ere horrela deituko zietela euskaldunei (lehen bai, eta orain?).

Iñigo Beitiak esaten du horrek bihurtzen zuela (duela?) euskara “arrotz”. Bere berbekin jarraituz,

“horrek lurraldea leku liminal batean uzten zuen: ez gara baskoak –hein handi batean- euskararik ez dugulako, hala ere, beraiekin batera gaude”.

Eta jarraitzen du:

“Hortaz, bazegoen hedatutako hizkuntza kultura bat non, batetik, euskara eta “baskoa” izatea gipuzkoar eta bizkaitarrekin lotzen zuena, eta bestetik, arabarrak ere “castellano” bezala ikusten zituena edota Castillatik hurbilago “baskoetatik” baino. Funtsean, arabarrak egoera liminal batean aurkitzen ziren. Ez bata eta ez beste. Egoera konplexuan”.

Nik apur bat ñabartuko nuke bizkaitarrena, ze Bizkaian ere baziren “baskoak” eta “ez baskoak”, baina, tira, ulertzen da.

Eta azken galdera (hein batean Iñigok berak planteatzen duena): indarrean al dago oraindik hizkuntza ideologia hau gurean? Eta baiezkoa bada (nik esango nuke baietz, eraldatua eta moldatua bada ere), zelan performatzen da ideologia hau gurean gaur eta hemen?

Amu-hizkuntza

2026-10-08  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

Azken aldiotan, askotan entzun behar izan dut ama-hizkuntza kontzeptua, politikari eta kazetari askoren aho-lumetan. Eta entzuten dudan bakoitzean ba zimiko bat sentitzen dut, bereziki gorroto dudan kontzeptua delako. Bakoitzak bere obsesioak ditu eta nik neureak.

Dagoeneko gaindituta egon beharko litzatekeen kontzeptu esentzialista hau behin eta berriro ekartzen dute plaza publikora, zeintzuk eta espainolismoaren bandera astintzen dutenek. Amu-hizkuntza da hauena: amu, ze ama-hizkuntza horren barruan euren buruetan gaztelania baino ez delako sartzen, beste batzuek nik baino hobeto adierazi bezala.

Eta ……..Paula Kasaresek dioenez:

Hiztunaren eta hizkuntzaren arteko harremana sortzez ezarririk ez badago, hiztunak mintzairarekin duen lotura egunerokoan eratzen eta berreratzen ahal badu eta bere mintzaira gaitasuna, atxikimendua, ideiak eta hautuak bizitza aurrera joan ahala motibazio, harreman sare, gizarte aukera nahiz bertze aldagairen baten aldaketarekin batera alda badaitezke, orduan ama hizkuntza kontzeptuak, euskal soziolinguistikaren harroinetako bat izan denak, zertarako balio digu?

Honako hau ere dio Paula Kasaresek:

Ama edo lehen hizkuntza izateak ez dakar per ser mintzaira hori hiztunaren bizitzan nagusia izatea, ez ohikoena edo usuena, ez eta maiteena edo nahiena ere edo hiztunak seme-alabekin solasteko haututako lukeena izatea. Ama hizkuntza ez da kontzeptu zehatza, ez eta eragingarria ere hiztunen bilakabidea aztertzeko.

Izan ere, ama-hizkuntzarenak ideologia linguistiko bat da eta honen arabera operatzen du (hiztunen buruengan), Estibaliz Amorrortu, Ane Ortega eta Jone Goirigolzarriren arabera:

Ideologia horren arabera, familian ikasitako hizkuntzak erabat eta bizitza guztirako baldintzatzen du pertsona eta hizkuntza hori da onen menperatuko duena; era berean, pertsonaren lehen (“ama”) hizkuntza ez dena ezin da hain ondo ikasi, hain zuzen ama-hizkuntza ez delako.

Maria Reimondezek, beti bezain zorrotz, honako ohartarazpen hau egiten zuen:

“Ama hizkuntzaz” berba egiteak dakar galiziera bezalako hizkuntza baten transmisioa kontu indibiduala dela onartzea (betekizun femeninoa, metaforak metafora), kontu familiarra edo pribatua, eta kanpo uzten du politikek duten garrantzia eta, batez ere, komunitateek duten garrantzia.

Beraz, kontuz hartu behar da ama-hizkuntza, amu-hizkuntza bihur ez dakigun.

Aipuak

2026-09-29  //  Aipuak  //  Iruzkinik ez

“Zientzia egiten dugu behin-behineko egia apalak bilatzeko”.

Angel Diaz de Rada

“Euskalgintzan arrazakeria dagoela? Jakina. Eta klasismoa, eta matxismoa… Eta ez al da langile mugimenduan matxismorik edo euskarafobiarik? Eta feminismoan klasismorik edo arrazakeriarik? Eta antimilitarismoan, antikapitalismoan edo dekolonialismoan hamaika keriarik? Zer egin horren aurrean? Euskara, klase borroka, feminismoa… baztertu? Edo guztietan sakondu eta elkar elikatu? Euskara dekolonialismoz, feminismoz, antimilitarismoz, langile borrokaz blaitu; dekolonialismoa, feminismoa, langile borroka, antikapitalismoa euskaraz blaitu: elkar aberastu, indartu eta txirikordatu, etxeko eta munduko oldarraldi faxistari aurre egin eta alternatiba sendoagoak eta eraldatzaileagoak indartzeko”.

Zigor Olabarria Oleaga

“Zerbait konstruktu bat dela esateak ez du esan nahi erreala ez denik, eraikia izan dela baizik; hau da, denboraren poderioz konformatu den bezala, aldatu ere egin daitekeela”.

Maria Reimondez

“Hartara, nire bizipenean oinarrituta, bollera izatea heteroarauari aurre egiteko modu bat da, eta euskal hiztuna izatea, hizkuntza hegemoniko bati aurre egiteko modua. Biak dira arau hegemonikoei aurre egiteko subjektu eta estrategia politikoak”.

Amaia Elkano

“Ikuskeratik ikusketara arrunt aldea badago, are gehiago dago hizkuntza baten ikuskera edo lexiko eta gramatikatik herri horren filosofia eta jakintzara. Hizkuntzak perspektiba bat, ikuspegi bat ematen du, nola ikusi, baina ez du ikusita ematen: ikusi norberak egin behar du, eta are gehiago ikusitakoa interpretatu eta ulertu”.

Joxe Azurmendi

“Munduan nondik egon nahi dugu hautatzen dugu zer hizkuntzatan berba egin eta idazten hautatzen dugunean”.

Charo Lopes

Euskalgintzaren adin krisia

2026-09-22  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

Iñigo Beitiaren tesiarekin jarraitzen dut oraingo honetan. Berak euskalgintzaren adin “krisiari” buruzko honako irakurketa hau egiten du. Ez dakit bat natorren irakurketarekin, baina orain arte entzun dudan hipotesirik edo irakurketarik osoena iruditzen zait.

Iñigok aipatzen du Lautadako euskalgintzako parte-hartzaileen ehuneko handi bat 40 urtetik gorakoa dela eta ez dela kasualitatea. Bere ustez, “belaunaldi hau herri mugimendu euskaltzaleak zeukan hizkuntza kulturan sozializatu zela esan daiteke eta hizkuntza kultura horren ezaugarriak mantentzen dituztela: euskararen ulerkera sozio-antropologikoa, gizarte aldaketa eta hizkuntza kultur elementuekin batera ulertzea”.

Baina badator ifrentzua. Iñigoren ustez, “azken hamarkadetan erakundeen hizkuntza kulturak indarra hartu duela aipatu da, herri mugimendu euskaltzalea fagozitatu duen heinean. Hau da, herri mugimendu euskaltzalearen hizkuntza kulturak indarra galdu du azken bi hamarkadetan, erakunde publikoenaren aldean. Aipatu denez, azken honek hizkuntzaren ulerkera linguozentriko bat bultzatuko luke, hizkuntzaren aspektu formaletan jarriz arreta. Noski, belaunaldi gazteenak hizkuntza kultura honetan sozializatu dira, hezkuntzaren bitartez batez ere”.

Hori dela eta, honakoa hau da berak ateratzen duen ondorioa: “belaunaldi ezberdinek hizkuntza kultura ezberdinak dituzte. Belaunaldi helduak herri mugimendu euskaltzalearen hizkuntza kultura du barneratua. Belaunaldi gazteek berriz, behin erakundetzea jazo eta egonkortuta, hezkuntzaren bidez erakunde publikoen hizkuntza kultura barneratu dute. Hain zuzen, beste arrazoi batzuen artean, honek ere azalduko luke egun euskalgintzan adin zehatz batetik gorako jendea egotea lanean”.

Soziolinguistika kritikoa by Iñigo Beitia

2026-09-07  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

Uda honetan, besteak beste, Iñigo Beitiaren tesi doktorala irakurri dut. Euskararen normalizazio prozesuaren azterketa: Lautadako Kuadrillako kasua. Hiru artikulu egingo ditut tesian oinarrituta, baina ez dut tesiaren laburpenik egingo, ez. Horretarako, tesia bera irakurtzera animatzen zaitut, irakurle.

Lehen artikulu hau soziolinguistika kritikoari buruzkoa izango da. Honela dio Iñigok tesian bertan:

Azken urteetan soziolinguistikaren barruan bada “pentsamendu korronte” bat, soziolinguistikaren ohiko ikuspuntutik ihes egin eta hizkuntzari dagokiola bestelako planteamenduak ezarri dituena. Hau, soziolinguistika kritiko bezala ezagutzen da.

Joan Pujolar da pentsamendu korronte horren eragile nagusietako bat. Eta, bere ustez, soziolinguistika kritikoa lantzen duten lanek ondorengo hiru ezaugarrietatik bi bete behar dituzte:

1) Soziolinguistika kritikoak praktika linguistikoek gizartearen funtzionamenduan nola eragiten duten galdegiten du. Hortaz, gertakizun linguistikoen deskripzio hutsean ez du arretarik jartzen.

2) Praktika linguistikoek erlazio sozialak erreproduzitzen edota eraldatzen dituzten galdegiten du, bereziki, talde sozial ezberdinen artean dauden ezberdinkeriei dagokiela.

3) Hizkuntza-ideologiak analizatzen ditu, hau da, pertsonek hizkuntza zein praktika linguistikoekiko dituzten ideiak, interes sektorial eta antolaketa sozial eta politikoen adierazpen gisa.

Joan Pujolarren planteamendu honek

zalantzen jartzen ditu hizkuntzalaritzak eduki dituen oinarrietako batzuk, hizkuntzak unitate independente bezala landu dituelako, beraien egitura formalen baitan. Hortaz, batetik, praktika linguistikoak gertaera sozial bezala ulertzen ditu; bigarrenik, praktika linguistikoak talka sozialen barruan; eta azkenik, praktika linguistikoak errepresentazio sozial gisa.

Hortaz, soziolinguistika kritikoa ohiko soziolinguistikatik – “klasikotik”- haratago doa, hizkuntza eta gizartearen arteko bestelako harreman bat proposatuz.  Soziolinguista kritikoek etnografia azpimarratzen dute metodologikoki eta epistemologikoki, hizkuntza bestelako ekintzekin batera ulertzea ahalbidetzen duelako, testuinguru batean barruan.

Pujolarrek berak, Monica Heller eta Sari Pietikáinekin kaleratutako lan batean honela azaltzen dute nola ulertzen duten soziolinguistikoa, etnografikoa eta kritikoa izatea:

1) Ikerketetan botere eta ezberdinkeria gaiek ardatz garrantzitsu bat hartzen dute eta honek egingo lioke erreferentzia ikuspuntu kritikoa hartzeari. Hain zuzen, planteatutako galderen artean, errekurtso ezberdinak norentzat diren eta lantzen dituzten jarduera sozialek gizakientzako nolako ondorioak dituzten egon ohi dira. Ildo honetan, irizpide kritikoa ikerlariek beraien buruarekiko –ikerketa egiterakoan etab.- ere landu behar dute.

2) Ikuspuntu etnografikoa edukitzea aldiz, ikerketa ildo sakonak eta “kokatutakoak” egitea da, kasu partikularretatik abiatuta gertakari orokorragoak azaltzeko.

3) Soziolinguistikoari dagokiola berriz, kontzeptua zentzu zabal batean ulertzeko hautua egiten dutela aipatzen dute, hizkuntzaren garrantziari dagokiola hau politikoki, ekonomikoki edota sozialki lantzen dituzten ikerketa mota ezberdinak barne kokatuz.

Beraz, Pujolarren arabera, soziolinguistika kritikoak hiru gai nagusi lantzen ditu:

• Hizkuntza eta etnizitatearen auzia;
• Intersekzionalitatea eta feminismoa;
• Hizkuntza-ideologiak eta globalizazioa.

Finean, soziolinguistika kritikoaren proposamenak gizartea eta hizkuntzaren arteko ikuspuntu ezberdin bat proposatzen du, bira politikoago bat, postestrukturalismoaren ildotik eta positibismoari ihes egiten diona. Hein honetan, hizkuntzaren bitartez talde sozial ezberdinek izan dezaketen gizarte ezberdinkeriak salatzea du helburu bezala -“la abstracción de los hablantes choca frontalmente con los intereses de la sociolingüística crítica”, eta boterearen auzia erdigunean kokatzen da:

“Desde esa perspectiva, el lenguaje y las lenguas son considerados procesos sociales y artefactos culturales, y deben ser analizados en relación con otras prácticas sociales y con otros artefactos culturales. Desentrañar las estrategias por medio de las cuales las prácticas lingüísticas o las representaciones de las lenguas son generadoras de desigualdad es fundamental para la sociolingüística crítica. Hay además un posicionamiento político que es definitorio de esa perspectiva”.

Euskal Herrian ikerlari batzuk gabiltza soziolinguistika kritikoa lantzeko gogoarekin eta, seguruenik, gutxi barru hasiko gara euskal soziolinguistika kritikoaren fruitu berriak jasotzen.

Tokira egokitua eta politika substantibo: Loiutik Larrabetzura

2026-07-21  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

Euskara erabiltzea hitz egitea bakarrik al da?

2026-06-29  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

Josu Amezagak, Ane Martinezek, Libe Mimenzak eta Naroa Burresok artikulu argigarri bat argitaratu dute Bat aldizkarian (137. zenbakia): “Euskararen erabileraren definizio berri baterantz: komunikaziotik ikas dezakeguna”. Eta proposatzen duten hipotesia, gutxienez, deigarria da.

Gure soziolinguistika klasikoak beti neurtu izan du erabilera alde “ekoizletik”: hau da, norbaitek euskaraz hitz egiten duenean (aurrez aurreko harremanetan). Baina egile hauen ustez, hedabideak euskaraz kontsumitzea ere (irakurtzea, entzutea, ikustea) euskararen erabilera da, “erabilera hartzailea” deitzen diotena.

Ikuspegi aldaketa horrek euskal komunitatearen argazkia erabat aldatzen du. Hona hemen artikuluaren ondorio nagusiak eta datu harrigarrienak:

1. Bi komunitate ezberdin, bi profil ezberdin

Euskarazko hedabideen kontsumitzaileak eta ohiko hiztun aktiboak ez dira pertsona berberak. Profilak alderatuz gero, talka handia dago:

• Zentro klasikoa (Hiztun aktiboak): Gehienak erraztasun handikoak dira, etxean euskaraz egiten dute eta % 61 eskualde euskaldunetan bizi dira (arnasguneetan).
• Profil berria (Kontsumitzaileak): Ispiluaren beste aldea dira. Kontsumitzaileen % 58k gehienbat erdaraz egiten du etxean, % 55ek erdaraz hobeto egiten du euskaraz baino, eta % 58 eskualde euskaldunenetatik kanpo bizi da.

2. Paradoxa handia: Euskaldun gaituak baina hedabideetatik “deskonektatuak”

Daturik deigarrienetako bat kontrako noranzkoan gertatzen da. Euskaraz ondo jakiteak ez dakar automatikoki euskarazko hedabideak kontsumitzea:

• Euskaraz hobeto egiten duten euskaldunen % 56k ez du euskarazko hedabiderik kontsumitzen.
• Etxean gehienbat euskaraz egiten dutenen % 57k ere ez.

Zer ikas dezakegu honetatik?

Datu hauek bi ideia nagusitan laburbiltzen dituzte egileek:

1. Gune gogorra zati bat baino ez da: Euskaraz erraz egin, etxean hitz egin, herri euskaldun batean bizi eta euskarazko hedabideak kontsumitzen dituen euskaldun hori, berez, komunitatearen zati txiki bat besterik ez da.
2. Polizentrismoa (Zentro-aniztasuna): Euskal komunitateak ez du zentro bakar bat. Seguruenik, erabilera mota bakoitzak (hitz egin ala kontsumitu) bere zentroa du. Gune erdaldun batean bizi den batek euskara gutxi hitz egin dezake, baina egunero kontsumitu dezake euskarazko prentsa edo telebista. Hori ere euskara bizirik mantentzea da.

Sano interesgarria iruditzen zait egile hauen ahalegina “erabilera” kontzeptua zabaltzeko. Bi erabilera hauen arteko arrakalak eta ezberdintasunak sakonago ikertzeko modukoak dira, zalantzarik gabe.

Euskaltopiak

2026-06-24  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

Etorkizuna ez da existitzen. Etorkizuna gaur da. Gaur da bihar. Etorkizuna gaurdanik hasi behar da egiten. Eta belaunaldi bakoitzak definitu behar du zer den beretzat mundu hobe bat. Ez 0tik hasita, noski, baina bai berera ekarrita. Honela jaso nuen aipu batean Intza Casamajouk esandako berbak EHZ dela eta:

Transmisioa garrantzitsua da, baina talde berriak bere lekua egin behar du. Belaunaldi bakoitzak bere ekarpenekin utzi behar du arrastoa.

Maoriek esaten omen dute hau: etorkizunera ibiltzen noa, baina begiak iraganean iltzatuta. Antzekoa esaten omen zuen Jorge Oteizak: arraunaren logika da gurea, atzera begira jarri aurrera egiteko. Eta Txepetxek ere bere libururik famatuenari Gure iraganarentzat etorkizun bat deitu zion (gaztelaniaz deitu zion arren).

Greenpeacek Ekotopiak izeneko komikia argitaratu zuen Astiberri argitaletxearekin (Sukar Horia taldeak ere utopien inguruko literatur lehiaketa egin zuen 2024an). Queertopiak, berriz, Bilboko Zinegoak festibalak (eta Nora Salbotxek ere Hik Hasi aldizkarian erabili berri du Hezitopiak kontzeptua). Uste dut guk ere euskaltopiak jarri beharko genituzkeela martxan (ekotopia eta queertopia izan beharko dira ere), etorkizuna gaurdanik egiten hasteko. Etorkizun desiragarriak beti ere. Alba Garmendiak “Etxeko leihoak unibertsora” liburutxo zoragarrian dioen bezala, orainaldiaren kritikan oinarritzen baita utopia.

Hortaz, goazen hizkuntza praktika askatzaileak imajinatzera (eta, ahal bada, gauzatzera), goazen fikzioaren jolas eta esperimentazioekin aritzera, goazen pentsatzera zer tradizio desasmatu, zer tradizio berrasmatu, zer tradizio berreskuratu eta zer tradizio sortu behar dugun, goazen pentsatzera euskaltopia posibleetan. Ze, gurean ere geroak lainotuta jarraitzen du (agian, eguzkitsu egotea ere ez da lar ona, agian eguraldiari lotutako beste metafora bat beharko genuke).

Zelan elikatu euskararen “kontakizun” berria?

2026-06-16  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

Orain dela gutxi egin da Taupada jardunaldia Getxon eta bertan, besteak beste, Miren Artetxek hitzartze itzel bat eskaini zigun. Gaia ez zen nolanahikoa: Nola elikatu hizkuntzen inguruko kontakizunak ikuspegi intersekzionaletik?

20 minutu eskasetan Mirenek gaur egungo euskalgintza eta soziolinguistika erabat inbaditzen dituzten gai, azpigai eta gogoeta sakonak plazaratzen ditu. Niri behintzat burua lehertu zait eta biziki interesgarria iruditu zait ekarri duen ikuspuntua.

Zintzo jokatzeko, onena bere ahotan entzutea da (behean duzue bideoa!), baina nire gako propioak ematearren, gutxienez honako kontzeptu hauek jartzen ditu mahai gainean: ikuspegi intersekzionala, botere harremanak, hizkuntza zapalkuntza, gurutzaketak, konplexutasuna, hizkuntza ideologiak, hiztun ideala, autentikotasuna, euskalduntasun mistiko edo mitikoa, identitate metatuak, ama hizkuntza, Olentzeroa eta Txirrita, Fishman eta Txepetx, Jone Miren Hernandez eta Jaime Altuna, anonimotasuna…

Laburbilduz, gure euskalduntasunari modu homogeneo eta isolatuan begiratzeari uzteko proposamen bat da: ezin dugu hizkuntza bereizi generotik, klasetik edo jatorritik.

Baina hitzaldiaren onena amaierako “aldarria” da. Gure diskurtsoen zimenduak mugitzen dituen galdera horietako bat:

“Feminismoaren utopia da generorik gabeko gizartea, komunismoarena klaserik gabeko gizartea, eta zein da ba euskalgintzaren utopia?”

Ez galdu minutu bat gehiago eta eman play beheko bideoari, merezi du eta!

Aipaketa

2026-06-08  //  Aipuak  //  Iruzkinik ez

“Ez dugu jakin euskararen gramatika eta deklinazioa teorizatzen”.

Oier Guillan

“Finean, gure ustez itzulpengintza eta horrekin loturiko lanbideak (IZIak) gako izan dira normalizazio deituriko aldaketa soziala martxan jartzeko, eta oraindik trakzio-indar nahikorik ez duen esparruetan hura sostengatzeko. Itzultzea bera erabilera berri horietara ohitzeko entrenamendua da”.

Lamia Filali-Mouncef Lazkano eta Patricia Jorge Kuartango

“Gaztelaniaz hitz egitea erraza zen. Katalanez hitz egiteak ikusgai jartzea esan nahi zuen. Hanka sartzea. Ez horren soinu naturala izatea. Zer auzotatik zentozen ezagutzera ematea, zeintzuk ziren zure gurasoak eta zer leku zenuen inork aipatzen ez zuen baina denok ulertzen genuen hierarkian”.

Rocío Abella

“Euskaldunak, euskara-dunak, pribilegiatu? Zentzu askotan eta batez beste, bai. Baina gutako askoren pribilegioak zuritasunari eta mendabaldar izateari lotuta daude –ez denenak, badirelako ere euskaldun baztertuak, arrazializatuak…–, ez euskaldun izateari. Are gutxiago, euskaraz bizitzeko ahalegina egiten duen euskalduna baldin bazara”.

Zigor Olabarria Oleaga

“Praktika jakin batzuk eraldatu nahi baditugu, haien testuingurua sakon ezagutu behar dugu”.

Maria Reimondez

“Gobernuetan, hirigintza departamenduetan, ekonomia sailean eta ogasun zerbitzuetan hartzen dira eragin soziolinguistiko handiena duten erabakiak”.

Asier Basurto