Irakurgaiak: Esnatu ala hil

2026-03-09  //  Irakurgaiak  //  Iruzkinik ez

Azken hilabeteetan asko aipatu da Iñaki Iurrebasok eta Garikoitz Goikoetxeak idatzitako Esnatu ala hil liburua. Asko aipatu da, aurkezpen asko egiten ari dira herrietan. Nik orain amaitu dut irakurtzen eta ez dut iruzkinduko. Uste dut liburuak ertz pila bat dituela (eta horietako batzuk blogeratu nituen bere sasoian). Ertz horietako askorekin bat etor zaitezke ala ez, etorkizuneko prospekzioekin bat etorri zein ez, etorkizuneko lan ildoekin bat etorri zein ez. Hala ere, liburua sendoa da, irakurterraza eta dibulgatiboa eta diagnostiko oso oinarritu baten gainean eraikitzen da.

Hortaz, liburuko aipu batzuk baino ez ditut ekarriko. Lehenengoa, nire ustez, esaldi batean euskararen egoera laburbiltzeko egokia dugu:

Minorizazio gorrian dagoen hizkuntza eta bizinahi sendoa duen komunitatea.

Transmisioaz ere aritzen dira egileak. Eta transmisioa etxean egiten bada ere, etxe hori ez dago guztiz isolatua eta kanpoko eraginek ere zerikusia dute. Baina eurek hobeto adierazten dute:

Euskararen transmisioa ez baita soilik hiztun partikularren hautua, apeta hutsa, etxeko lau hormen artean hartutako erabaki pribatua, baizik eta inguruak eta egoerak nabarmen baldintzatutako erabakia. Alegia, etxeko transmisioan eragin handia duela kaleak eta testuinguru politikoak, besteak beste.

Liburuaren amaiera aldera, etorkizun bat euskararentzat bilatze horretan ikuspegi integralaren alde egiten dute egileek (aipatzen dute jakina beharko lukeen esaldi bat: hizkuntzen dinamiketan eragiten duten faktoreak ez direla linguistikoak, sozialak baizik). Eta horretan ari direla galdera pila bat jartzen dute mahai gainean. Nik horietako batzuk ekarri ditut hona:

Ekonomiaren arloan, zer ereduk ahalbidetu dezake euskararen aurrerabidea, korporazio handien menpe dagoenak edo toki mailan oinarrituak? Jarduera arloei dagokienez, zein sektore indartzeak egin diezaioke mesede euskarari, turismoa handitzeak, adibidez, edo lehen eta bigarren sektore ondo osatuek? Euskararen gisako hizkuntza gutxituei zer komeni zaie mugikortasunaren ikuspegitik, pertsonen joan-etorri askoko mundu bat edo gizatalde egonkorragoak eta mugimendu txikiagoak? Azpiegiturei dagokienez, zer da hobe euskararentzat, Madrilekin eta Parisekin azkarrago lotzea, edo Euskal Herria artikulatzea?

Liburu sano pentsarazlea begitandu zait. Egin haginka eta goazen etorkizuna eraikitzera gure komunitatearentzat.

Gure laguna da!

2026-03-04  //  Poema soziolinguistikoak  //  Iruzkinik ez

Negu Gorriak taldeak kantatzen zuen: Angela Davis gure laguna da! Horri lotuta, Lorea Agirrek eta Idurre Eskisabelek esaten zuten eta dute Angela Davis euskaltzalea dela. Eta zoragarria da Jule Goikoetxeak idatzitako Politeismo bastarta.

Hori guztia kontuan hartuta, orain dela ez asko, Igor Lugris poeta galiziarraren poema hau deskubritu nuen eta euskaratuta ekarri dut hona. Poeman aipatzen direnak ere gure lagunak direlako eta, esango nuke, logika berari jarraituta, euskaltzaleak ere badirela.

1955eko abenduaren 1ean Rosa Parks

galizieradunak

uko egin zionean bere autobus jesarlekua uzteari

espainol hiztun bati

ez zuen egin boikot kanpaina bat abiatzeko

nekeagatik egin zuen

Era berean,

Elisabeth Eckford-ek 1957ko irailaren 4an

beste zortzi pertsonekin batera

denak galizieradunak

bere herriko lizeora joan zirenean

espainol hiztunentzat erreserbatua zena

eta guardia zibilak atxilotu zituztenean

ez zuten egin matxinada bat sortzearren

ezin ikasteaz nekatuta zeudelako egin zuten

Eta gaineratu genezakeen

1968ko urriaren 16an

Tommie Smith eta John Carlos-ek

euren ukabilak altxatu zituztenean eskularru beltzekin

medaila olinpikoak emateko zeremonian

ez zutela egin historiarako argazki bat egiteagatik

euren galizieradun harrotasuna adieraztearren egin zuten

Esan dezagun argi eta garbi

errepikatu dezagun behin eta berriro

“Politika beltz berri batek eskatzen du ikuspegi berri bat

esperantza berri bat

Gure ordua heldu da

Gauza hauek beharrezkoak dira

Dena dugu posible”.

Batzen gaituen hizkuntza

2026-02-26  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

Hainbat aldiz ekarri dut blogera Maria Reimondez. Nos egunkarian argitaratzen dituen artikuluak irakurri ohi ditut eta hau irakurri orduko, itzuli eta blogeratu behar nuela ikusi nuen. Ba, hona hemen, A língua que nos une artikulua:

Hainbeste aldiz entzun dugu “batzen gaituen hizkuntza” adierazpidea gaztelaniari erreferentzia egiteko (beste hizkuntza batzuek banatuko bagintuzte bezala) eta ezin izan dut saihestu bertara itzultzea, beste testuinguru batean bada ere. Egun batzuk dira nire bigarren etxean nagoela, Támil Nadun. Delhirako bidean indiar estatura heltzeko hegaldian andre nagusi batek nire ondoan nahi izan zuen jesarri, eta ez irlandar neska zuri baten ondoan, berak nahi zuelako marmarrean aritu, ohikoha delako ni atzerritar moduan ez identifikatzea. Bera eta nirekin ilara konpartitzen zuen beste gizon bat aho zabalik geratu ziren esan nienean ez nuela hindieraz egiten, tamileraz baizik.

Gizonaren erreakzioak estatu espainiarrean gaztelaniazko hiztun askoren erreakzioa gogorarazi zidan: “Baina hindiera da gure hizkuntza nazionala”. Distantzia kulturalak handiak badira ere, batez ere Europan eta azpi-kontinentean izan dezakegun “nazioaren” kontzeptuaren ulerkerari dagokionez, argi dago estatu asko mamu moduan zeharkatzen duen mentalitatea existitzen dela. Indian elebakartasuna arraroa izan arren (izan ere, pertsona horrek berak beste hizkuntza batzuk hitz egiten zituen), bai dago Estatu hizkuntza eta estatu (federalen) hizkuntzak ezberdintzen duen kategorizazioa, kontuan hartu barik horietako bakoitzak milioika hiztun (tamilerak hirurogeitik gora) eta bere historia dituztela.

Eszena hau, galizieradun bezala, oso ezaguna egin zitzaidan. Pentsarazi zidan benetan batzen gaituen hizkuntza dela Estatu gabeko hizkuntzak hitz egiten ditugunok daukagun posizio ez-hegemonikoa. Hizkuntza hauek bigarren mailakoak bezala kategorizatzen dira, bazterretara bideratzen dira hizkuntza hauek (hizkuntzaz ari garenean, noski, hiztun, pertsona eta komunitateei buruz ari gara), beste batzuk garrantzitsu edo ezinbesteko kategorizatzen diren bitartean. Hau horrela izanda ere, Galizian bilatzen ditugu afinitateak adar linguistikoan edo historia kolonialean, eta pentsatzen ari naiz lusofoniaren kontzeptu eztabaidagarrian edo Latinoamerikarekin (edo Nuestramerika, Francesca Gargallo feminista italomexikarrak deritzon moduan, beti ere jatorrizko herrien ikuspegitik) ditugun balizko afinitateekin – galdetu beharko da hango nortzuekin ditugun afinitateak, baina tira.

Beharbada garrantzitsuagoa da ulertzea batzen gaituen hizkuntza dela munduan posizio bat beste alteritateetatik hurbil egon daitekeena. Izan ere, horrek gure eskuetan uzten du giltza bat ate hori irekitzeko, autokritikatik abiatuta, baina aliantzak bilatzeari utzi barik.

Aipu batzuk

2026-02-25  //  Aipuak  //  Iruzkinik ez

“Identitate etnikoak ez dira aldaezinak, aldaketetan murgilduta baitaude: eraikiak dira, erabiliak dira, ukatuak, negoziatuak eta erantzunak dira, eta egoera sozialetan eragileek maneiatzen dituzte komeni zaienaren arabera”.

Livia Jimenez Sedano

“Gauza bat da esatea euskara hizkuntza gutxitua dela eta ni ezin naizela euskaraz bizi Euskal Herrian inon ere ez, eta beste bat da, horren barruan, bagaudela hiztun batzuk prototipikoak, legitimitatea daukagunak, eta beste batzuk ez”.

Onintza Legorburu

“Esan daiteke euskararen autopsia egitera etorri ziren atzerriko hizkuntzalari horiek lagundu zutela hil hurren zen hizkuntza hari hats berri bat ematen. Aldaketa funtsezko bat gertatu baitzen garai hartan: determinismoak eta progresismoak ezartzen zuten patu saihetsezinaren ideiaren aurka, gizatalde batek sinistu zuen posible zela hizkuntza baten galbidearen kontra ekitea, eta ekin egin zion, kontzientzia hartuta”.

Mikel Peruarena Ansa

“Ezin zara feminismoaren bozeramaile izan, ez baduzu marko teorikorik eta ez baduzu kalerik”.

Irantzu Varela

“Zer da euskarazko erratarik gabeko erakunde publiko bat?”

Oier Guillan

“Pentsatu al duzu inoiz ze(nbat) hizkuntza hitz egingo duen utopian, bestela? Literatura utopikoaren zale bazara jakingo duzu hizkuntzarena ez dela bereziki aipatzen den auzia, are gehiago serioski lantzen dena. Utopia-egileek zer ez duten problematizatzen esanguratsua da zinez”.

Alba Garmendia

Hizkuntza, pentsatzen dugunetik amesten dugunera arte

2026-02-19  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

Tarteka Aikor aldizkarian hasiko naiz idazten Mihigintza izeneko sekzio bat, soziolinguistikaren dibulgazio lanetan. Lehen artikulua hauxe da. Hizkuntza, pentsatzen dugunetik amesten dugunera arte.

Poesia gudu zelai modura

2026-02-05  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

Poesia eta hizkuntza minorizatuak dei zitekeen blogeko artikulu hau, baina ez da. Izan ere, beti harritu nau hizkuntza minorizatuetan (edo, behinik behin, ondoen ezagutzen ditudan komunitateetan) poesiak zer garrantzia duen, bai Euskal Herrian, zein Galizian edo Cuetzalan aldean.

Nerabezarotik datorkidan susmoa da. Gogoratzen dut 15-16 urterekin hasi nintzela poesia irakurtzen, euskaraz. Niretzat ia pentsaezina zen gaztelaniazko poesia irakurtzea (eta ia gaur egun arte, oso gutxi dira gaztelaniaz irakurri ditudan poesia liburuak). Eta neure inguruko erdaldunek flipatzen zuten, poesia irakurtzen eta euskaraz?

Galizian ere flipatu dut askotan poesiarekin duten harremanarekin. Salvaterra do Minhoko poesia festibaletik hasita eta galizieraz poesian dagoen produkzio erraldoieraino (erraldoia ulertu behar da beste generoekin alderatuta, beti ere). Cuetzalanen ere gogoratzen dut hizkuntza planeko lehen proposamenetako bat poesia lehiaketa abiatzea izan zela.

Eta inoiz galdetu izan diot neure buruari? Hau guztia zer dela eta? Orain gutxi irakurri dudan liburu batean topatu dut erantzuna (edo erantzunetako bat gutxienez) Galeseko egoerari aplikatua: poesia lantzea ulertu zen prestigioa lortzeko gudu zelai modura (“No hablarás”, James Griffith).

Etxeko leihoak unibertsora

2026-01-29  //  Irakurgaiak  //  Iruzkinik ez

Alba Garmendiak liburu txiki bezain esanguratsua argitaratu du Txalaparta argitaletxean, Iratzar fundazioaren ekimenez. Liburua utopiei buruz egiten du berba, baina kokatuta. Niri pentsarazi dit asko, asko eta asko. Ez dut libururen laburpenik edo kritikarik edo dena delakorik egingo. Bakarrik hartuko ditut liburutik aipu batzuk, solte, inspiragarriak izan daitezkeenak eta amu izan daitezkeenak, balizko irakurleek hura ere irakurtzeko.

Pentsatu al duzu inoiz ze(nbat) hizkuntza hitz egingo duen utopian, bestela? Literatura utopikoaren zale bazara jakingo duzu hizkuntzarena ez dela bereziki aipatzen den auzia, are gehiago serioski lantzen dena. Utopia-egileek zer ez duten problematizatzen esanguratsua da zinez.

---

Irakurle arretatsu horrek Azurmendi irakurria izango du, eta ikasia (utopia) unibertsalik ez dela existitzen (hizkuntza-kultura-nazio…) partikularrik gabe. Utopiaz aritzea gutaz aritzea dela, ezinbestean.

---

Barkatu, baina militantzia ez da kuadrilla monogamo bat.

---

Utopia kritikoa eleberri iparramerikar batzuk izendatzeko kontzeptua izanik, zergatik ekarri izendapen hori euskal testuingurura? Ez al gabiltza geure literatura gu geu kolonizatzen, orain ere, kanpoko autoreen liluran?

---

Apal, txiki, pittin, -txo.

---

Utopiak, aske eta beregain, beste ekarpen batzuk egin ditzake, ordea. Ez du gaur-biharretan egingo duguna gidatzeko, baina egin nahi duguna elika dezake: desirak berrikusi eta berriak sortu, irudimena eragin, daukaguna pentsarazi. Zer pentsatua emango diguten utopiak behar ditugu, izan ere. Gure markoetatik sortu direlako zerbait esaten digutenak.

Etxeko leihoak zabaltzeko garaia da, eta haize bortitzak ireki ditzatela ateak.

Agentzia eta egitura

2026-01-23  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

Soziolinguistikaren esparrura (edo hizkuntzen dinamikak aztertzen dituen zientziara) ere iritsi da agentzia eta egituraren arteko tentsioa. Beste berba batzuekin esateko, hizkuntza dinamikak aldarazteko non jarri behar da fokua, hiztunengan ala egiturazkoak diren elementuetan? Tentsio honek neure ustez zeharkatzen ditu milaka analisi eta proposamen. Badira soziolinguistikan ikuspegi neoliberalak ugaritzen ari direla diotenak, eta neure inguruan behintzat tankera honetakoak entzun eta irakurtzen ditugu. Bada ere erdalduntze makina existitzen dela ukatzen duenik eta bada euskaldunok ei ditugun pribilegioak aipatzen duenik.

Post honen lehen esaldian agentzia eta egituraren arteko tentsioa idatzi dut eta apropos erabili ditut berba horiek. Beste modu batera eman nezakeen baina tentsioa erabili dut. Izan ere, neure ustez, berba horretan datza kontua. Zorionez, dena ez da ez beltz ez zuri, dena ez da agentzia eta dena ez da egitura. Agentziak bere mugak ditu, egiturak bere mugak dituen bezala. Eta kontua bien arteko artikulazioan datza, neure ustez.

Izan ere, agentziarekin bakarrik nekez lortuko dugu egoera zinez iraultzea, nekez lortuko dugu hizkuntzaren biziberritzean pauso esanguratsuagoak egitea. Baina egiturarekin bakarrik ere ez ditugu lortuko bilatzen ditugun helburuak. Eta, gainera, ez da ahaztu behar agentziak egitura elikatzen duela (hein batean, bai) eta egiturak ere agentzia elikatu behar duela. Hortaz, harako hark esaten zuen bezala: den-dena nahi dugu, agentzia eta egitura.

Harien isla

2026-01-15  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkin bat

Aspaldi esan nuen ez dela ohikoa izaten gurean hizkuntzari lotutako arte instalazioak egotea. Horregatik, ikusi nuenean Irati Bazeta lankideak Durangoko museoan arte erakusketa bat egin behar zuela, ez nuen dudarik izan: azoka bitartean bisitatu nuen (pena, Emuneko lankideekin antolatutako bisita gidatura joateko modua ez nuelako izan). Eta, zoritxarrez, artikulu hau berandu dator, ze dagoeneko ez dago ikusgai erakusketa bera. Baina tira, neure denborak eta aktualitatearenak koadratzea sano gaitza da.

Irati Bazetak honako hau gura izan du egin bere erakusketarekin: intersekzionalitatea tresna analitiko moduan erabilita, euskara jendea aztertu eta irudien bidez gogoeta sustatu. Horrez gain, erakusketan bertan ekintzarako deia ere egiten du. 20 bat minututan erakusketaz gozatzen egon nintzen eta sano gustatu zitzaidan: irudiak, mezuak, arte objektuen kokapena, … (eta erakusketan bertan post-it batean mezutxoa utzi nuen, Iratik eskatu bezala: Euskara da dena aldatzeko dugun tresnarik onena).

Irati Bazetaren erakusketa gozatzeko onena erakusketa bera ikustea bada ere, neure ustez erakusketaren katalogoa ere kontuan hartzeko modukoa iruditzen zait: kontakizun aparta osatzen dute irudiek eta berbek. Eta, horren erakusgarri, honela amaitzen du Irati Bazetak bere katalogoa:

Bukaeratik hasiera berri bat.

Arakatzea, aztertzea, analizatzea da begiak irekitzea, baina euskarak begiak irekitzea baino gehiago behar du. Ekintzak behar ditu. Besteei eskatzea ondo dago edota aldarrikatzea. Behar dugu aldarrikapena, baina bakoitzak beretik egitea ere bai, bere posiziotik, okupatzen ditugun espazioetatik eragitea.

Azken galdera bat zuten esku artean kontakizun honetako izakiek. Zuri edo guri zuzendutako galdera zen: zuk zer egingo duzu euskararen alde? Eta guk, kolektiboki, zer egingo dugu euskararen alde?

Inpresio batekin amaituko dut: Hastings hirian 2025ean Robyn Kahukiwa artista maoriaren erakusketa ikusi nuen (handik gutxira hil zen zoritxarrez) eta iruditzen zait intersekzio asko egin daitezkeela Irati Bazetaren lanarekin. Distantziak distantzia.

Galderak eta galderak

2026-01-08  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

Zirriborroen dokumentu bat dut eta bertan blogeko balizko artikulu edo esaldi edo ideia edo dena delakoak batzen ditut. Eta aurrekoan irakurtzen ari nintzela, konturatu nintzen baneukala galdera bateria bat eta, gainera, galdera horiek badutela zelanbaiteko lotura. Hortaz, galderak hartu, ordenatu eta galderekin artikulu/post bat egitea bururatu zait. Ea zer deritzozuen:

Noiz sentitzen da hiztun bat legitimatuta? Zer prozesu sozialek legitimatzen dute hiztun bat eta zer prozesuk ez? Zelan legitimatu daiteke hiztun bat? Zelan legitimatzen dira hiztunak hizkuntza hegemonikoetan eta zelan hizkuntza gutxituetan? Zeintzuk dira hiztun “eredugarriak”?

Euskara “purua” existitzen al da? Euskararen askotariko testuinguruek askotariko errealitateak ezartzen dituzte eta horietan purutasunik bilatu daiteke?

Zelan eman buelta euskararen inguruan daude interpretazio mugatzaileei? Zelan eragiten digu horrek egunerokoan?

Espazioaren arabera hiztun mota bat ala beste bat naiz? Hau da, espazioek baldintzatzen dute hizkuntza praktika?

Zertarako batzen dira euskararen inguruan hainbeste datu? Erabiltzen al dira datu horiek gero plangintzak diseinatzeko, politikak zehazteko ala interbentzioak irudikatzeko?

Zein da gure iparra, zein da euskararen biziberritzearen azken helburua? Eta zer hegoalde ezkutatzen du ipar horrek?

Zelan eta nondik eraikitzen ditugu gure hizkuntza interbentzio edo plangintzak?

Zer militantzia eredu behar du euskararen biziberritzeak?