Hizkuntza-kanona

2026-06-02  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

Nork ezartzen du hizkuntza kanona? Zelan ezartzen da? Beste berba batzuekin esateko, nork ematen die legitimitatea hiztunei eta zelan egiten da prozesu hori? Nortzuk autobaztertzen dira kanon horretatik? Nork du autopertzepzio negatiboa bere berbakera/ahoskera dela eta? Eta zergatik? Galdera interesgarriak dira, baina erantzunak ……… zailak dira gero (spoiler: Euskaltzaindiak ez du ematen legitimazioa, askoz prozesu konplexuagoa da eta askoz sozialagoa).

Galdera horiekin gogoratu naiz Goizalde Landabasoren Sasikook zutabea irakurri ostean. Honako hau dio Goizaldek:

Sasikoak gara gu, pedigririk gabeko euskaldunak, helduaroan euskara ikasitakoak baino apur bat goratxoago, baina ez asko. Eta zer diren gauzak, pedigridunekin bezala, gure euskalduntasunaren erantzukizuna gurasoek dute, beraiek eman baitziguten hizkuntza, baina beste era batera: transmisioa azpikontratatu egin zuten. Hori oso ohikoa zen ni jaio/hazi nintzen tokian eta antzerakoetan. (…) Sasikoak gara eta modu batera edo bestera ez dela aski esan izan digute denboran zehar. Eta lantzean behin galdetzen digute, zuenean zelan esaten zen…? edota: gasteiztarra/ miarriztarra/ bilbotarra/ faltzestarra eta euskalduna? Batzuei buruak katakrok egiten die norbaitek aurreiritzi sendoak hausten dizkienean.

Irakurri nuenean Derioko Tximintx komunitateak erabili zuen lelo batekin gogoratu nintzen: Perfektoak diren euskaldun inperfektoak. Honela zioten (genioen):

Tximintx perfektoak diren euskaldun inperfektoen komunitatea da. Tximintx derioztarrek osatuko dute, derioztar euskaldunek, baina, batez ere, euskaraz bizitzeko desira duten derioztar euskaldunek (desira bizi-nahia edo indar biziarazle moduan ulertuta). Gaitasuna ez da inondik ere baldintza. Desira da garrantzitsuagoa eta, jakina, praktika.

Eta beste txiribuelta bat eman zidan buruak Goizalderena irakurri ostean eta honako honekin gogoratu nintzen: Antzuolan egindako Eskuirt jaiarekin eta bertako leloarekin: hiztunak eta lizunak.

Gogorarazpenak izatea ona da, baina hasierako galderei erantzun egokia eman beharko diegu etorkizunean, geure buruak berrasmatzeko (edo desasmatzeko) egoera berrietara egokitzeko. Hau da: kanonik behar al du hizkuntza batek edo elkar-ulermena nahiko al da? Eta, beharko balu, nork eta zelan ezarriko du kanon hori? Kolektiboki erantzun beharko zaie galdera hauei …

Kultura, antropologia eta beste tontakeriak

2026-05-26  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

Orain dela gutxi irakurri dut Angel Diaz de Rada antropologoaren “Cultura, antropología y otras tonterías” liburua. Liburu horrek kultura du ardatz nagusi eta antropologiari oso lotuta dago (eta, hein batean, blog honen interesguneetatik apur bat aparte dabil). Hala ere, nire ustez, oso liburu erakargarria da zientzia egiten ahalegintzen garen guztiontzat. Eta hori dela eta, liburuko aipu batzuk ekarri nahi izan ditut hona:

Agentzia, helburuak lortzeari dagokionez, bitartekoen kontrol nahiko malgu gisa uler daiteke. Erakunde batek beste batek baino agentzia gehiago duela esatea malgutasun handiagoa duela esatea da (bitarteko eta helburu gehiago ditu aukeratzeko). Zenbat eta agentzia handiagoa izan inork prozesu bati buruz, orduan eta gehiago izan daiteke emaitzaren erantzule.

 

Reifikazioa da giza fenomenoak gauzak balira bezala antzematea. Hau da, gizakien produktuak naturazko egitate, lege kosmikoen emaitza edo jainkoen borondatearen adierazpen bezala antzematea da reifikazioa.

Asko egiten du berba liburuan tokikoaz, zehatzaz, egunerokoaz. Horren harira, honako hau dio (ez berbaz berba modu jarraituan, baina tira, hau ez da argitalpen akademiko bat): tokikoa da unibertsala, zehatza da unibertsala. Eta dena, den-dena, harreman soziala.

Tradizioari buruz ere egiten du berba luze eta zabal:

Tradizioa ez da erabat determinatzen gaituen indarra, baizik eta gorputz bizidunetan eta bizitzako objektuetan inskribatutako arauak birsortzeko gure esku jartzen dituen prozesua.

Identitatea ere hizpidera ekartzen du. Egia esateko, identitatea baino egileak gurago du identifikazioei buruz berba egitea. Identitatea ez, identifikazioak (horrela pluralean). Gogoetatzeko modukoa, behintzat.

Azken aipu bat, hizkuntzaren biziberritzea bezalako diziplina zientifiko multidiziplinarra den gurerako ere balio dezakeena:

Espezialisten mundu batean, espezializazio mota guztiak kritikatzen espezialistak gara, espezializazio horiek, bakoitzak bere aldetik, gizarte-bizitza zehatzaren konplexutasuna menderatu nahi dutenean.

Irakurgaiak: Linguística eco-

2026-05-12  //  Irakurgaiak  //  Iruzkinik ez

Blog honetan gutxi egin izan dut berba linguistikari buruz (alderdi sozialak ditu ardatz blogak, ez linguistikoak, nahiz eta biak ala biak uste nuena baino gertuago izan). Baina orain dela urte batzuk irakurri nituen liburu baten gainean gura dut berba egin: Teresa Mouré galiziarraren Linguística eco- liburua.

Liburu sano dibulgatiboa da Teresarena, baina errigore akademikotik hurbil. Deigarria da adibidez liburuan zer esaten duen hizkuntzari buruz. Hona bere berbetan: “hizkuntza abstrakzio bat da”. Beste berba batzuetan esateko, hizkuntza kontzeptua eraikia da. Horregatik, erabilera tekniko batzuetan diasistema berba erabiltzen da, eta ez hizkuntza. Izan ere, berba egiteko modu bati hizkuntza deitzeko ezaugarri linguistikoak bai hartzen dira kontuan, baina baita ezaugarri sozial, historiko, politiko eta antropologikoak ere. Hortaz, hizkuntza eta dialektoaren arteko ezberdintasuna, kasu gehienetan, ez da linguistikoa (gogoratu adibidez katalana eta valentziera, edo galiziera eta portugesa, edo Asturiasen berba egiten den galizierari buruz dagoen auzia).

Horren inguruko adibide bat ematen du Teresa Mourek bere liburuan. Ethnologue-k 30 hizkuntza kitxua jasotzen ditu, baina ingelesa, portugesa, frantsesa edo espainola bakarrak dira (nahiz eta herrialde askotan egiten diren berba eta haien arteko diferentzia oso nabarmenak egon hainbat eta hainbat esparru linguistikotan). Wikipediaren arabera, ingelesaren 30 aldaera baino gehiago daude munduan, baina, kontuz, horiek ez dira hizkuntzak, dialektoak dira. Kitxuak, ostera, bai, 30 hizkuntza dira, elkarren ondoan dauden arren eta ulergarritasun handia izan euren artean.

Beste mila kontu interesgarri dakar liburuak, jakina. Hizkuntzen gaineko mito eta estereotipoak egurtzen ditu, esaterako, hizkuntza errazagoak eta zailagoak, handiak eta txikiak, globalak eta partikularrak, komunikazio eta identitate hizkuntzak, aberatsak eta pobreak, primitiboak eta modernoak, konplexuak eta sinpleak, politak eta zatarrak, … Horrez gain, Mourek linguistikaren eurozentrismoaz ere egiten du berba. Eta aniztasunaz, eta hizkuntzen heriotzaz (edo metafora biologizista horretaz), eta hizkuntzak salbatzeaz, eta abarrez ere aritzen da. Baina, seguruenik, onena izango da liburua bera irakurtzea, ezta?

Pizkundea

2026-05-04  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

Kontseilua Pizkundea izeneko kanpaina ari da garatzen (horri lotuta, ekainaren 13an mobilizazioa dago deitua Iruñean). Eusko Jaurlaritza Jauzia gara izenean ere ari da antzeko zeozer garatzen (mobilizaziorik ez, noski). Eta Uema ere ari da Esnatu izeneko proiektua garatzen. Nik, baina, labur zurrean Pizkundea hartuko dut erreferentzia (baina ulertu hiru hauei eta beste batzuei ere egiten diedala erreferentzia).

Hortaz, Pizkundea behar dugu euskaldunok. Eta horrek narama momentuz izan dugun bigarren pizkundera (60-70 hamarkadetan hasi zena eta gaur egun arte luzatu daitekeena, modu batera edo bestera). Eta, horretarako, gura dut modu sintetikoan eta laburrean bigarren pizkundearen inguruko kontu batzuk aipatzea (tesi baterako ematen du gai honek eta nire asmoa ez da inondik inora tesi bat egitea, blogeko artikulu luze samarra baizik).

Bigarren pizkunde horren ibilbidea, praktika eta filosofia nahiko aztertua izan da orain arte. Hor daude, adibidez, Onintza Odriozola, Alaitz Aizpuru eta beste hainbaten ekarpenak. Eta haiek nik baino hobeto islatu dute bigarren pizkunde horrek gurean izan dituen eta dituen eragin eta ondorioak.

Baina … uste dut gutxi aipatzen dela Pizkunde hori gertatu zenean mundu mailan gertatzen ari zena. Izan ere, bigarren Pizkunde horrek bat egin zuen 68 luzea (izena Imanol Satrustegiren artikulu honetatik hartu dut) deitzen den nazioarteko koiunturarekin (historialari italiar batek, zeinaren izena ez dudan gogoratzen, bigarren oldarraldi proletarioa deitu zion). 68 luze horren eraginez, hasi ziren garatzen mugimendu sozial berriak deitutakoak: ekologismoa, feminismoa, gay eta lesbianen askapen mugimenduak, mugimendu antimilitaristak eta abar.

Baita etnizitate mugimenduak ere (etnizitate mugimendu berbaren alde egin dut, nahiz eta jakin gurean etnia nahiko kontzeptu eztabaidagarria den. Etnizitate mugimendu hauen barruan, esplizituki abertzaleak diren mugimenduak daude, baina bestelako adierazpide batzuek ere badute kabida. Era berean, izen horrekin hizkuntzaz gaindiko mugimenduak izendatu nahi izan ditut).

Sasoi hartakoa da maorien biziberritzearen hasiera Zeelanda Berrian eta sasoi hartakoa da Galeseko Cymdeithas mugimendua ere. Baina fenomenoa luze-zabala da: Ipar Irlandan eta Galizian, Bretainian eta Korsikan, Hego Tirolen eta Katalunian, Kurdistanen eta Amerikako Estatu Batuetan (indigenak). Eta mugimendu horiek edan zuten Afrikan eta Ozeanian sortzen ari ziren estatu berrietatik (independentzia prozesuetatik) eta edan zuten AEBtako beltzen askapen mugimenduetatik (hein batean, mugimendu hau ere etnizitate mugimendu gisa har daiteke). Eta, niretzat garrantzitsuena dena, 68 luze horren izpirituarekin guztiz bat egiten zuten mugimendu hauek guztiak.

Hortaz, euskararen (eta euskaldunen) bigarren pizkunde horrek mundu mailako dinamika askatzaile batzuekin egin zuen bat. Dinamika askatzaile horiek balio berri(tu)ak, praktika berri(tu)ak eta iruditegi berri(tu)ak sorrarazi zituzten, hizkuntza hegemonikoetan eta hizkuntza ez-hegemonikoetan. Horren alaba gara gu, noski, horren alaba da hein handi batean euskararen aldeko mugimendu soziala.

Dinamika askatzaile horiek, gainera, hizkuntzan ez ezik, kulturan ere eragina izan zuten. Horrela bakarrik uler daiteke herri-kulturen indartzea 60-70 hamarkadetatik aurrera (folk musika izan daiteke adibide bat, baina gurera ekarrita, txalaparta, alboka, trikitixa, bertsogintza, dantzak, maskaradak, libertimenduak eta abarren garrantziaz ere egin daiteke berba).

Eta behar dugun Pizkunde berriaz zer? Ez nabil proposatzen (ondo uler dadila) mundu mailako dinamika askatzailea behar dugunik pizkunde berri horri ekiteko, ez. Uste dut gure komunitateak badituela indarrak eta ahalak pizkunde berri horri bere kabuz ekiteko (baina, kontuz, lehen pizkundeak, abertzaletasunaren sorreraren abaroan egin zenak, bat egin zuen nazionalismo erromantikoaren mugimenduarekin, mundu mailako korronte politiko, kultural eta filosofiko batekin, alegia). Ez, ez da hori. Nik gehiago lotuko nuke pizkundearen inguruan sortutako praktika sorta askatzaile horiekin.

Ea esplikatzen naizen. Pizkundea, jauzia edo esnatzea ezin da planteatu huts-hutsean, ezerezean. Hizkuntza azken finean ez da ezer, hizkuntzari lotutako praktika komunitarioen sorta ez bada. Hizkuntza soziala da guztiz, eta plaza sozialean ebatzi behar da bere geroa (bide batez, aditu Soziolinguistika Klusterraren azken ikerketa honek zer dioen hirigintzari buruz). Eta hizkuntza ez-hegemonikoontzako, zoritxarrez (zoritxarrez diot bestela errazago zatekeelako, ez tristatzen nauelako), ezinbestekoa da geure praktikak balio askatzaileekin lerrokatzea. Eta hor landu beharrekoa dugula iruditzen zait.

Izan ere, gaur egun dauden mundu mailako utopia nagusiek ez dute gure hizkuntzaren arazoa konponduko (esaldi hau ez da nirea, baina ez dakit nondik “lapurtu” dudan). Guk geuk (beste komunitate gutxituekin batera) bilatu beharko dugu geure bide propioa. Baina bide hori mundu mailako utopia nagusiekin batera egin beharko dugu zati batzuetan, aldendu beharko dugu beste zati batzuetan. Tokikotik eta lokatzetik, praktika askatzaile eta burujabeekin, amesten dugun geroa orainera ekarrita. Borroka eta desira uztartzen.

Kontuz, hau neure iritzia baino ez da. Fundamentuzkoa dela uste dut (horregatik jaurti dut plazara), baina puntu eta gako askotan seguruenik okerra izango da (ez naiz adituegia aipatu ditudan hainbat gaitan). Badaezpada ere, nahiago dut hau guztia apaltasunetik ulertua izatea, ez iritzi borobil bat bezala.

Pogoan ikusiko dugu elkar.

Esatea da egitea

2026-04-28  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

Aholkulari ibiltzen naiz ni euskara biziberritzeko lanetan eta, horrez gain, ikerketan ere aritzen naiz. Hori dela eta, askotan tokatu eta tokatzen zait irakurtzea totxo teorikoak. Batzuetan testu horiek ederto batean ulertzen dira, baina beste batzuetan benetako ahaleginak egin behar dira akademiera ulertzeko (akademiera da ikertzaile askok erabiltzen duten dialekto ulergaitz hori). Aspaldi egin nuen berba horri buruz blog honetan.

Orduko hartan, bell hooks-en berba lau eta minuskulei buruz aritu nintzen. Eta horrela amaitu nuen: akademia bai, baina neurrian. Orain gutxi hasi naiz Txorierriko Aikor aldizkarian mihigintza izeneko testuak idazten. Eta berba lauena da izan dudan kezketako bat. Nire ustez, teoria idatzita egon behar da modu praktikoan eta horretan ahalegindu naiz (ez dakit lortu dudan, irakurleek esan beharko dute, baina behintzat kontziente egin dut hautua).

Eta horrek bat egiten du hizkuntza antropologian ikasi dudan kontzeptu batekin. Hizkuntza ez da bakarrik subjektuen artean mezuak trukatzeko kode bat. Hori baino gehiago da. Hizkuntza soziala da, eta beste pertsona batzuekin harremanetan jartzen gara, loturak sortzen ditugu, munduaren gaineko ebaluazioak egiten ditugu, inguratzen gaituen errealitatean eragiten dugu eta nortasun sozialak eraiki eta interpretatzen ditugu. Esatea da egitea, egitea da esatea.

Uste baino gutxiago dakigu, baina uste baino gehiago erabiltzen dugu

2026-04-22  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

Ia-euskaldunak

2026-04-15  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

Euskal soziolinguistikan badago betidanik oso deigarri egin zaidan kontzeptu bat: ia-euskaldunak. Definizioa hauxe litzateke: euskaraz ongi edo nekez ulertu eta nekez hitz egiten dutenak. Baina kategoria horren azpian hiru azpi-kategoria daude:

• Ia-euskaldun alfabetatuak: euskaraz ongi edo nekez ulertu, nekez hitz egin eta ondo edo nekez irakurtzen eta idazten dutenak.
• Ia-euskaldun alfabetatugabeak: euskaraz ondo edo nekez ulertu, nekez hitz egin eta ez irakurtzen eta ez idazten ez dakitenak.
• Ia-euskaldun pasiboa: euskaraz ondo edo nekez ulertu eta batere hitz egiten ez duten pertsonak.

Deigarria egin zait izendapena, esan dudan moduan. Momentu batzuetan pentsatu izan dut erdi-iraingarria izan daitekeela horrela deitzea, baina gaur egun agian beste iritzi bat dut. Izan ere, ia-euskaldun kategoriak argi adierazten du euskalduntasuna, ezer izatekotan, eraikia dela eta, hortaz, horrek ere aukera ematen duela kategoria batetik bestera igarotzeko. Gainera, ia-euskaldun horrek (gaztelaniaz cuasi-euskaldun, frantsesez ez dut topatu) balio dezake naturalizazio prozesu batzuk deuseztatzeko eta hizkuntzen arloan dauden aurreiritzi linguistiko batzuk (adibidez, ama hizkuntzaren ideologia) deseraikitzeko. Agian hori da edo agian baikorregia naiz, beste behin ere.

Zergatik eta zertarako euskaldun?

2026-03-24  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

1967an piztu zuen sua Joxe Azurmendik Zergatik eta zertarako euskaldun? izeneko artikuluarekin (Jakinen 27/28 zenbakian argitaratua). Orduko hartan polemika handia egon zen honen inguruan. Uste dut oraindik ere egokiak direla galdera horiek, egokiak direla ere galdera horiei eman zitzaizkien erantzun batzuk. Eta uste dut Korrika sasoi hau ere egokia izan daitekeela tankera honetako galderak egiten hasteko.

Izan ere, zergatik eta zertarako euskaldun XXI. mendean? Uste dut, besteak beste, galdera horiei ere erantzun egokiak (bai, erantzun egokiak bat baino gehiago izan beharko dira derrigorrez, erantzun bakarrarekin ezin estali galdera horien sakontasuna eta errealitatearen konplexutasuna eta aldakortasuna tokirik toki) bilatu beharko dizkiogula komunitate modura. Horretan datza, neure ustez, gure etorkizunaren gakoetako bat (ez bakarra, baina bai garrantzitsua).

Eta zuk zergatik eta zertarako euskaldun?

(Nik badut neure erantzuna, noski, baina hori agian beste batean. Pista bat bakarrik: eslogan gehienei falta zaie praktika. Hala ere, nork bere erantzuna izatea da nork bere ipurdia izatea bezalakoa. Azken finean, hemen inporta duena ez da norberaren erantzuna, komunitate gisa eman beharreko erantzuna da garrantzia duena).

Nortasungintza

2026-03-16  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

Aipu batekin hasi nahiko nuke, Livia Jimenez Sedanorena. “Etnicidad, un juego de niños” liburu zoragarritik:

Identitate etnikoak ez dira aldaezinak, aldaketetan murgilduta baitaude: eraikiak dira, erabiliak dira, ukatuak, negoziatuak eta erantzunak dira, eta egoera sozialetan eragileek maneiatzen dituzte komeni zaienaren arabera.

Jone Miren Hernandezek orain dela 10 urte esaten zuen teoria feministek bira performatiboa ekarri dutela identitatera. Horri lotuta, honako hau gehitzen zuen:

Identitateak bere kutsu esentzialista galtzen du eta norbanakoak bere identitatea eraikitzerakoan duen partaidetza azpimarratzen da, hiztunak eginkizun honetan azaltzen duen grina eta inplikazioa nabarmenduz.

Haritik jarraituta, antropologiaren ikuspegia nabarmentzen zuen Jone Mirenek.

Antropologiaren ikuspegian bederen, hizkuntzaren izaera sortzailea nagusitzen da, baliabide kultural gisa eta praktika multzo bat bezala irudikatuz. Modu honetan, hiztuna protagonista bilakatzen da, gizarte aktorea edo ekintzaile bihurtzen baita. Komunitate bateko partaide izateaz gain, errealitatearen sortzaile gisa —hizkuntzaren jabe den neurrian— ere agertzen zaigu. Ekimen eta egitearen poderioz bere oinatza uzten du testuinguruan, baina hori ere bueltan etorriko zaio, aritze horrek bere identitatearen sorkuntzan, eraikuntzan eta berreraikuntzan ondorioak izango dituelako. Horra hor, identitate performatiboaren gakoa: gizabanakoaren inplikazio aktiboa (ekitean/egitean sortzen duelako bere identitatea, alegia, hura performatzen duen neurrian).

Identitatearen izaera performatiboa eta malgua azpimarratzen du:

Argi dago praktikaren ikuspegiak aukera berriak ematen dituela identitatea malgutzeko eta zabaltzeko. Gainera identitate ezberdinak edota elementu identitario ezberdinen arteko elkarbizitza ahalbidetzen du, izan ere praktikak (esentziak ez bezala) bizipen, nahi, desio eta sentimendu ezberdinak gainjartzeko aukera ematen baitu.

Blogean Sustraiak izeneko posta idatzi nuen orain dela bi urte. Honako hau esaten nuen sasoi hartan Donapaleun Libertimendua eta Atarrabian Zetak ikusi ostean:

Identitatea dago muinean. Onintza Etxebeste “Meta-nortasunak” liburuan dioen bezala, “mugimenduak eta eraldatzeko gaitasunak ziurtatzen dute identitatearen jarraitutasuna, ez behin betiko forma eta edukietan atxikitzeko abilezia”. Identitatea laborategia da, esperimentazioa da. Identitatea ezin delako ulertu garenaren ezaugarrien zerrenda mugatu bezala; egiten, eztabaidatzen eta negoziatzen den operazio eta praktika multzo bezala baizik. Eta identitatearen algoritmoa ikusgarri egiten dute bi ekimen hauek, identitatearen aldamioak ikusgarri egiten dituzte. Identitatearen brikolajea egiteko instrukzio-orriak dakarzkie hala gura dutenei (besteok ikuskizunarekin gozatu dezakegu beste barik).

Hori guztia esanda, nire ustez, identitateak gatazkatsuak dira, negoziatzen dira, testuinguruari lotuta daude eta praktikari lotuta daude. Hortaz, neure ustez, interesgarria ez da identitateak definitzea (hori posible balitz!), benetan interesgarria dena da identitateak zelan performatzen diren, zelan eraikitzen diren.

Irakurgaiak: Esnatu ala hil

2026-03-09  //  Irakurgaiak  //  Iruzkinik ez

Azken hilabeteetan asko aipatu da Iñaki Iurrebasok eta Garikoitz Goikoetxeak idatzitako Esnatu ala hil liburua. Asko aipatu da, aurkezpen asko egiten ari dira herrietan. Nik orain amaitu dut irakurtzen eta ez dut iruzkinduko. Uste dut liburuak ertz pila bat dituela (eta horietako batzuk blogeratu nituen bere sasoian). Ertz horietako askorekin bat etor zaitezke ala ez, etorkizuneko prospekzioekin bat etorri zein ez, etorkizuneko lan ildoekin bat etorri zein ez. Hala ere, liburua sendoa da, irakurterraza eta dibulgatiboa eta diagnostiko oso oinarritu baten gainean eraikitzen da.

Hortaz, liburuko aipu batzuk baino ez ditut ekarriko. Lehenengoa, nire ustez, esaldi batean euskararen egoera laburbiltzeko egokia dugu:

Minorizazio gorrian dagoen hizkuntza eta bizinahi sendoa duen komunitatea.

Transmisioaz ere aritzen dira egileak. Eta transmisioa etxean egiten bada ere, etxe hori ez dago guztiz isolatua eta kanpoko eraginek ere zerikusia dute. Baina eurek hobeto adierazten dute:

Euskararen transmisioa ez baita soilik hiztun partikularren hautua, apeta hutsa, etxeko lau hormen artean hartutako erabaki pribatua, baizik eta inguruak eta egoerak nabarmen baldintzatutako erabakia. Alegia, etxeko transmisioan eragin handia duela kaleak eta testuinguru politikoak, besteak beste.

Liburuaren amaiera aldera, etorkizun bat euskararentzat bilatze horretan ikuspegi integralaren alde egiten dute egileek (aipatzen dute jakina beharko lukeen esaldi bat: hizkuntzen dinamiketan eragiten duten faktoreak ez direla linguistikoak, sozialak baizik). Eta horretan ari direla galdera pila bat jartzen dute mahai gainean. Nik horietako batzuk ekarri ditut hona:

Ekonomiaren arloan, zer ereduk ahalbidetu dezake euskararen aurrerabidea, korporazio handien menpe dagoenak edo toki mailan oinarrituak? Jarduera arloei dagokienez, zein sektore indartzeak egin diezaioke mesede euskarari, turismoa handitzeak, adibidez, edo lehen eta bigarren sektore ondo osatuek? Euskararen gisako hizkuntza gutxituei zer komeni zaie mugikortasunaren ikuspegitik, pertsonen joan-etorri askoko mundu bat edo gizatalde egonkorragoak eta mugimendu txikiagoak? Azpiegiturei dagokienez, zer da hobe euskararentzat, Madrilekin eta Parisekin azkarrago lotzea, edo Euskal Herria artikulatzea?

Liburu sano pentsarazlea begitandu zait. Egin haginka eta goazen etorkizuna eraikitzera gure komunitatearentzat.