Etxeko leihoak unibertsora

2026-01-29  //  Irakurgaiak  //  Iruzkinik ez

Alba Garmendiak liburu txiki bezain esanguratsua argitaratu du Txalaparta argitaletxean, Iratzar fundazioaren ekimenez. Liburua utopiei buruz egiten du berba, baina kokatuta. Niri pentsarazi dit asko, asko eta asko. Ez dut libururen laburpenik edo kritikarik edo dena delakorik egingo. Bakarrik hartuko ditut liburutik aipu batzuk, solte, inspiragarriak izan daitezkeenak eta amu izan daitezkeenak, balizko irakurleek hura ere irakurtzeko.

Pentsatu al duzu inoiz ze(nbat) hizkuntza hitz egingo duen utopian, bestela? Literatura utopikoaren zale bazara jakingo duzu hizkuntzarena ez dela bereziki aipatzen den auzia, are gehiago serioski lantzen dena. Utopia-egileek zer ez duten problematizatzen esanguratsua da zinez.

---

Irakurle arretatsu horrek Azurmendi irakurria izango du, eta ikasia (utopia) unibertsalik ez dela existitzen (hizkuntza-kultura-nazio…) partikularrik gabe. Utopiaz aritzea gutaz aritzea dela, ezinbestean.

---

Barkatu, baina militantzia ez da kuadrilla monogamo bat.

---

Utopia kritikoa eleberri iparramerikar batzuk izendatzeko kontzeptua izanik, zergatik ekarri izendapen hori euskal testuingurura? Ez al gabiltza geure literatura gu geu kolonizatzen, orain ere, kanpoko autoreen liluran?

---

Apal, txiki, pittin, -txo.

---

Utopiak, aske eta beregain, beste ekarpen batzuk egin ditzake, ordea. Ez du gaur-biharretan egingo duguna gidatzeko, baina egin nahi duguna elika dezake: desirak berrikusi eta berriak sortu, irudimena eragin, daukaguna pentsarazi. Zer pentsatua emango diguten utopiak behar ditugu, izan ere. Gure markoetatik sortu direlako zerbait esaten digutenak.

Etxeko leihoak zabaltzeko garaia da, eta haize bortitzak ireki ditzatela ateak.

Agentzia eta egitura

2026-01-23  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

Soziolinguistikaren esparrura (edo hizkuntzen dinamikak aztertzen dituen zientziara) ere iritsi da agentzia eta egituraren arteko tentsioa. Beste berba batzuekin esateko, hizkuntza dinamikak aldarazteko non jarri behar da fokua, hiztunengan ala egiturazkoak diren elementuetan? Tentsio honek neure ustez zeharkatzen ditu milaka analisi eta proposamen. Badira soziolinguistikan ikuspegi neoliberalak ugaritzen ari direla diotenak, eta neure inguruan behintzat tankera honetakoak entzun eta irakurtzen ditugu. Bada ere erdalduntze makina existitzen dela ukatzen duenik eta bada euskaldunok ei ditugun pribilegioak aipatzen duenik.

Post honen lehen esaldian agentzia eta egituraren arteko tentsioa idatzi dut eta apropos erabili ditut berba horiek. Beste modu batera eman nezakeen baina tentsioa erabili dut. Izan ere, neure ustez, berba horretan datza kontua. Zorionez, dena ez da ez beltz ez zuri, dena ez da agentzia eta dena ez da egitura. Agentziak bere mugak ditu, egiturak bere mugak dituen bezala. Eta kontua bien arteko artikulazioan datza, neure ustez.

Izan ere, agentziarekin bakarrik nekez lortuko dugu egoera zinez iraultzea, nekez lortuko dugu hizkuntzaren biziberritzean pauso esanguratsuagoak egitea. Baina egiturarekin bakarrik ere ez ditugu lortuko bilatzen ditugun helburuak. Eta, gainera, ez da ahaztu behar agentziak egitura elikatzen duela (hein batean, bai) eta egiturak ere agentzia elikatu behar duela. Hortaz, harako hark esaten zuen bezala: den-dena nahi dugu, agentzia eta egitura.

Harien isla

2026-01-15  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkin bat

Aspaldi esan nuen ez dela ohikoa izaten gurean hizkuntzari lotutako arte instalazioak egotea. Horregatik, ikusi nuenean Irati Bazeta lankideak Durangoko museoan arte erakusketa bat egin behar zuela, ez nuen dudarik izan: azoka bitartean bisitatu nuen (pena, Emuneko lankideekin antolatutako bisita gidatura joateko modua ez nuelako izan). Eta, zoritxarrez, artikulu hau berandu dator, ze dagoeneko ez dago ikusgai erakusketa bera. Baina tira, neure denborak eta aktualitatearenak koadratzea sano gaitza da.

Irati Bazetak honako hau gura izan du egin bere erakusketarekin: intersekzionalitatea tresna analitiko moduan erabilita, euskara jendea aztertu eta irudien bidez gogoeta sustatu. Horrez gain, erakusketan bertan ekintzarako deia ere egiten du. 20 bat minututan erakusketaz gozatzen egon nintzen eta sano gustatu zitzaidan: irudiak, mezuak, arte objektuen kokapena, … (eta erakusketan bertan post-it batean mezutxoa utzi nuen, Iratik eskatu bezala: Euskara da dena aldatzeko dugun tresnarik onena).

Irati Bazetaren erakusketa gozatzeko onena erakusketa bera ikustea bada ere, neure ustez erakusketaren katalogoa ere kontuan hartzeko modukoa iruditzen zait: kontakizun aparta osatzen dute irudiek eta berbek. Eta, horren erakusgarri, honela amaitzen du Irati Bazetak bere katalogoa:

Bukaeratik hasiera berri bat.

Arakatzea, aztertzea, analizatzea da begiak irekitzea, baina euskarak begiak irekitzea baino gehiago behar du. Ekintzak behar ditu. Besteei eskatzea ondo dago edota aldarrikatzea. Behar dugu aldarrikapena, baina bakoitzak beretik egitea ere bai, bere posiziotik, okupatzen ditugun espazioetatik eragitea.

Azken galdera bat zuten esku artean kontakizun honetako izakiek. Zuri edo guri zuzendutako galdera zen: zuk zer egingo duzu euskararen alde? Eta guk, kolektiboki, zer egingo dugu euskararen alde?

Inpresio batekin amaituko dut: Hastings hirian 2025ean Robyn Kahukiwa artista maoriaren erakusketa ikusi nuen (handik gutxira hil zen zoritxarrez) eta iruditzen zait intersekzio asko egin daitezkeela Irati Bazetaren lanarekin. Distantziak distantzia.

Galderak eta galderak

2026-01-08  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

Zirriborroen dokumentu bat dut eta bertan blogeko balizko artikulu edo esaldi edo ideia edo dena delakoak batzen ditut. Eta aurrekoan irakurtzen ari nintzela, konturatu nintzen baneukala galdera bateria bat eta, gainera, galdera horiek badutela zelanbaiteko lotura. Hortaz, galderak hartu, ordenatu eta galderekin artikulu/post bat egitea bururatu zait. Ea zer deritzozuen:

Noiz sentitzen da hiztun bat legitimatuta? Zer prozesu sozialek legitimatzen dute hiztun bat eta zer prozesuk ez? Zelan legitimatu daiteke hiztun bat? Zelan legitimatzen dira hiztunak hizkuntza hegemonikoetan eta zelan hizkuntza gutxituetan? Zeintzuk dira hiztun “eredugarriak”?

Euskara “purua” existitzen al da? Euskararen askotariko testuinguruek askotariko errealitateak ezartzen dituzte eta horietan purutasunik bilatu daiteke?

Zelan eman buelta euskararen inguruan daude interpretazio mugatzaileei? Zelan eragiten digu horrek egunerokoan?

Espazioaren arabera hiztun mota bat ala beste bat naiz? Hau da, espazioek baldintzatzen dute hizkuntza praktika?

Zertarako batzen dira euskararen inguruan hainbeste datu? Erabiltzen al dira datu horiek gero plangintzak diseinatzeko, politikak zehazteko ala interbentzioak irudikatzeko?

Zein da gure iparra, zein da euskararen biziberritzearen azken helburua? Eta zer hegoalde ezkutatzen du ipar horrek?

Zelan eta nondik eraikitzen ditugu gure hizkuntza interbentzio edo plangintzak?

Zer militantzia eredu behar du euskararen biziberritzeak?

Sabela

2025-12-17  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

Aurton ezagutu dut 16 urteko neska galiziar bat, Sabela deituko diodana bere izena ez izan arren. Kokatze aldera, ez da euskalduna, ez du inolako zerikusirik Euskal Herriarekin. Santiago egunean berarekin egon nintzen, Compostelan eta aipatu nion orain dela urte batzuk (berak nitaz gogoratu ez arren) bere etxean izan nintzela, norekin eta Porrotx eta Marimototsekin. Hori esanda, istorio hau kontatu zidan.

Kontua da Sabela, ume bat zela, Pirritx, Porrotx eta Marimototsen DVD bat eskuratu zuela (bere gurasoek erosia). Eta, hara, hasi zela ikusten, eta zer eta engantxatu. Ez zuen piperrik ulertzen, baina kanta guztiak buruz ikasi zituen (eta horren froga pare bat kantu abestu zizkidan, erdi euskaraz erdi asmatuta), eta, gainera, bideoetako umeek barre egiten zutenean berak ere barre, eta salto, eta dantza, eta kantatu, eta gozatu, eta …

Istorioa entzun eta esan nuen: joe, zer handiak diren gure pailazoak, ume galiziar bat fan bihurtzeko kapazak izan dira berak piperrik ulertu ez arren. Eta gero pentsatu nuen: Zergatik? Zergatik gertatu da hori? Korrontearen kontra ibili arren, zelan lortu dute pailazoek holako eraginik? Zein da “sekretua”? Ba ez dakit zein den, baina badakit gizatasunarekin lotura duela, bihotza jartzearekin lotura duela, maitasunarekin eta hunkitzeko gaitasunarekin, benetakotasunarekin, … Eta, agian, horiek dira gure eraldaketarako proiektu linguistikoek izan behar dituzten ezaugarriak.

Kontzientzia kritikoa

2025-12-12  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

Equiling ikerketa taldeak amaitu du bere ibilbidea. Hala ere, utzi ditu zenbait lan han eta hemen. Haien artean, “Euskaldun aktibo eta kontzienteak hezten” izeneko gida. Gida horretan gazteen aktibazioa lortzeko dinamizatzaileentzako oharrak datoz. Eta, horretarako, kontzientzia kritikoa lantzea dute helburu.

Baina zer da kontzientzia? Askotan galdetu izan diot neure buruari kontzientzia, kontzientziazioa, sasoi batean motibazioa zer den. Erantzun borobil bat zirriborratzeko elementuak baditut, banituen, baina gida horretan sano ondo laburbiltzen da kontzientziaz zer ulertzen duten.

Algoritmoa asaldatu

2025-12-02  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

Hamaika lerroko manifestu herren bat, abenduaren 3ak eragiten didan nagi infinituaren aurrean:

Espainoltasun eta frantsestasun toxikoaren sasoietan bizi garen honetan, etengabe des-zentratzera behartuta gaude, geure burua linguistikoki autodeterminatu gura badugu. Galizian esaten duten modura, algoritmoa asaldatu edo aztoratu behar dugu egunero. Azken finean, eurek nahi dutena izateari uko egin behar diogu, minutuero, segunduero, beti.

Hormigoiari espazioa kendu behar diogula eta eukaliptoari, hori esaten digute ekologistek. Eta, guk ere algoritmoa aztoratzeko erdarei espazioak kendu behar dizkiegu. Ikuspegi kolektibo eta parte hartzaile batetik, identitate ostenduak plazara ekarrita, mugimenduetatik edo erakundeetatik, beste zapalketa batzuk kontuan izanda, baina espazioak kendu behar dizkiegu (eta, horrela, algoritmo toxiko horiek apur bat asaldatu). Arau sozialak hackeatu behar ditugu eta autonomia bilatu, bai gure gorputzena, bai gure teknologiena, bai gure berbena. Moztu ditzagun hariak.

Irakurgaiak: No hablaras

2025-11-18  //  Irakurgaiak  //  Iruzkinik ez

Galesetik abiatzen du kazetari honek bidaia eta geldialdi nagusiak Hawain eta Hong Kongen egiten ditu. Hego Afrika, Tibet, Israel eta Yucatanen ere egiten ditu geldialditxoak. Horietan guztietan zapalkuntza istorioak kontatzen dizkigu James Griffiths egileak kazetaritza testu hauetan. Zapalkuntzak han eta hor, antzekoak, bakoitzak bere xehetasunekin eta bere barne-gatazkekin.

Baina ez da hor geratzen. Zapalkuntzak bai, baina baita erresistentziak ere. Batzuetan erresistentzia armatuak, beste batzuetan mota askotakoak. Eta guztiak, zelan edo halan, hizkuntzei lotuak. Bai, hizkuntzei lotuak bai, baina ez erabat. Izan ere, zapalkuntza eta erresistentzia istorio hauetan bestelako zapalketak eta erresistentziak nahasten dira. Azken finean, Ngugi wa Thiong’oren berbetan, hizkuntzaren auzia ezin da ekonomia edo politikatik kanpo ebatzi, ezin da gura dugun gizartetik kanpo ebatzi. Hizkuntzarentzat bide berriak bilatzea guztiz lotuta dago emantzipazio borrokekin.

Liburuaren azken orrietan Leanne Hilton, Leena Huss eta Gerald Rocherena:

“Garrantzitsua da kontuan hartzea hizkuntzaren biziberritzea ez dela, benetan, hizkuntzarena bakarrik, beste hainbat gaitakoa ere badela: autonomia eta deskolonizazioa, balio eta praktika tradizionalen ezagutza, lurraren zaintza eta ulertzea, komunitate baten batasuna eta pertenentzia sentimendua eta identitate indartsua. Hizkuntza da horien guztien gakoetako bat eta hizkuntzaren biziberritzeak horiek guztiak lantzen ditu”.

Espezialistentzat ez den liburu hau hizkuntza zapalketa eta hizkuntza erresistentzia kontakizun apartak daude, kazetaritza erritmo bizian. Gure zapalketa eta erresistentzia hobeto ulertzeko balio dezakeela iruditzen zait. Edo, behintzat, munduan zehar gure antzera dabiltzan beste batzuen istorioak ezagutzeko balio du.

Fora da aula

2025-11-10  //  Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

Nel Vidalek, galiziar soziolinguistak, orain gutxi argitara eman du Fora da aula izeneko artikulua Nos egunkarian. Artikulu gomendagarri horretan, lehen pertsonan bere kontzientziatze linguistikoaren berri ematen digu egileak. Eta, artikuluaren izenburutik bertatik ondorioztatu daitekeenez, kontzientziazio linguistiko hori ikasgelatik kanpo gertatu zitzaion Neli.

Azken urteotan, geletan kontzientziazio linguistikoa lantzeko bideak jorratu izan ditu euskal soziolinguistikak (adibidez, Bat aldizkariaren 131. zenbaki monografikoa edo Equiling ikerketa taldeak argitaratu berri duen Euskaldun aktibo eta kontzienteak hezten izeneko gida-liburua). Geletatik kanpora ere, badira aktibazio bideak: Euskarabentura edo Euskal udalekuak edo bertso-eskolak edo …

Baina, agian, azken 40-50 urteotan bide informal, tokian tokiko, underground eta sozializazioari lotuak (hau da, Nelek aipatzen dituenak) nagusi izan direla. Gogoratu, adibidez, Jone Miren Hernandezek eta Ainara Santamariak zer esaten zuten kaleari buruz. Nago bide horiek indartzen, sustatzen, sortzen edo elikatzen ez dugula asmatu azken urteotan. Nago instituzionalizazioaren esku utzi dugula hein handi batean kontzientziazio linguistikoa. Nago ere familiari garrantzi handia eman diogula, eta eskolari, eta aisialdi antolatuari, baina ez berdinen arteko sozializazioari.

Aipugintza

2025-11-03  //  Aipuak, Sailkatu gabea  //  Iruzkinik ez

“Euskara, estatus ofiziala izan barik eta kultur kapital mugatua izanagatik, bilakatu zen mezu antikapitalista eta emantzipatorioak jendeari helerazteko bide. Kontsentsuzko demokraziaren markoak agerian utzi zituenez desberdintasun sistemiko eta sakonak, euskara bihurtu zen erresistentziazko hizkuntza neoliberalismoaren narratiba nagusietatik kanpora. Hau ez da gertatu kontsentsuzko hizkuntza ezin delako euskarara itzuli, ez. Bere gatazka kolektiboko historia eta balio sinbolikoekin hizkuntza minorizatu bat ez delako ondo ezkontzen merkatu askearen eta indibidualismoaren marko neoliberalarekin”.

Nicholas Smith

“Jabetze-eskolak behar ditugu, eta horiek beteko dituzten gazte eroak”.

Haritz Azurmendi

“Euskarari gauza asko falta zaizkio (estatu bat, hiztunak, estrategia bat, hiri batzuk). Lasai, hau ez da purrustada bat. Izan ere, gabeziak aukera ere izan daitezke. Dena egiteko dagoenean, gauzak desberdin egiteko aukera daukagu. Hau da, euskarak mundu berri bat eraman dezake bihotzean. Gaur eta hemen, euskara da azpiratuon esperantza bakarra”.

Irati Agirreazkuenaga

“Zenbat milimetro gara estalagmita baten bizitzan? Baina estalagmita batean ur tanta guztiak dira beharrezko, dira nahitaezko, dira ezinbesteko. Hizkuntza komunitate batean hiztunak berdin”.

Txerra Rodriguez

“Batetik, «homogeneizazio faltsua» deitu duguna sortu da. Eskolak lortutako emaitzen bidetik euskal gazteria «euskalduna» bailitzan proiektatu da. Ikasgeletan belaunaldi berriak «euskaldundu» diren diskurtsoa entzun dugu maiz. Baina horretan arakatzean, era guztietako arrakalak agertzen dira, jatorria, klasea edota generoa horietako batzuk izanik”.

Jone Miren Hernandez eta Ainara Santamaria

“Gure berben errepertorio ohikoak gizakiok marraztu nahi izan ditugun bereizketak jasotzen ditu, lexikoa hiztun-komunitate baten kultur arima da, belaunaldi askotan zehar ondutakoa”.

Miren Ibarbehere